Janusz Wojtycza
30 lat kształcenia nauczycieli przysposobienia obronnego w naszej uczelni
W Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie rozpoczęto kształcenie nauczycieli na kierunku pedagogika w zakresie przysposobienia obronnego w roku akademickim 1973/1974. Powstanie Zakładu Wychowania Obronnego i kierunku poprzedziły prowadzone w latach 1955–1960 na terenie Uczelni kursy dla nauczycieli tej specjalności prowadzone przez Studium Wojskowe WSP w Krakowie, po których absolwenci składali egzaminy dla nauczycieli przysposobienia wojskowego. Złożyło je 650 nauczycieli z całej Polski. Po ośmioletniej przerwie, w roku 1968, powołano w Wyższej Szkole Pedagogicznej Roczne Studium Przysposobienia Obronnego dla nauczycielek, absolwentek wyższych uczelni. Na zajęcia przyjęto ok. 50 słuchaczek, a rok później odbył się drugi i ostatni kurs, po czym w 1970/71 r. ministerstwo zawiesiło tę działalność.
Pierwszy szereg od lewej: ppłk Zdzisław Ogonowski, doc. dr Janina Długoszowa, ppłk Jan Ziarkowski, p. Małgorzata Pieniak, ppłk Stefan Zabdyrski; drugi szereg od lewej: ppłk Ireneusz Jabłecki, ppłk Zdzisław Ciesielski, ppłk Wiesław Liwski, ppor. Sławomir Mazur
Równolegle z drugim kursem otwarto kierunek geografia z przysposobieniem obronnym jako trzyletnie studia zawodowe (WSN). W1970 r. został wydzielony ze Studium Wojskowego WSP zespół oficerów pod kierunkiem ppłk mgr Zdzisława Ogonowskiego, zajmujący się kształceniem studentów. Zorganizowano wzorcową pracownię przysposobienia obronnego, wykonano wiele pomocy naukowych, udoskonalono system praktyk, zwłaszcza na obozach młodzieżowych. Łącznie studia dzienne zawodowe w zakresie geografii z wychowaniem obronnym, prowadzone w latach 1969–1975, ukończyło 207 absolwentów.
Odprawa pracowników z kierownikiem Sławomirem Mazurem, od lewej: Janusz Wojtycza, Sławomir Mazur, Franciszek Dryja, Jan Ostojski
Od roku 1973 nastąpił powrót do czteroletnich studiów magisterskich dziennych (ukończyły je 294 osoby) i zaocznych. Równocześnie wstrzymano nabór na studia trzyletnie zawodowe. Wówczas właśnie otwarto studia na kierunku pedagogika w zakresie przysposobienia obronnego. Powołano Zakład Wychowania Obronnego z kierownikiem płk mgr Bolesławem Smętkiem oraz pracownikami cywilnymi: Marianem Śnieżyńskim, Ireną Isterewicz i Oktawianem Berezowskim.
Od lewej: Sławomir Mazur, Ryszard Wroński, Bronisław Siemieniecki, Waldemar Kozaczyński, Paweł Tyrała, Franciszek Dryja, Jan Ostojski, Janusz Wojtycza
Plan czteroletnich dziennych studiów na kierunku pedagogika w zakresie wychowania obronnego obejmował 34 przedmioty o łącznym wymiarze 3000 godzin. Niewielką liczbę godzin, przeznaczonych początkowo na przygotowanie specjalistyczne, uzupełniono następnie praktykami pedagogicznymi, podporządkowanymi celom dydaktyki przysposobienia obronnego. Program praktyk stał się ważną formą kształtowania u studentów zdolności dydaktyczno-wychowawczych, zaś rozwijaniu umiejętności społecznego działania służyły obozy odbywające się od 1976 r., w ramach harcerskiej operacji „Bieszczady–40”.
W latach 1977–1980 model kształcenia nauczycieli przysposobienia obronnego ulegał istotnym zmianom. Do najważniejszych należało opracowanie i wdrożenie nowego programu kształcenia specjalistycznego, znaczne zmniejszenie liczby studiujących, będące wynikiem decyzji Ministerstwa Nauki Szkolnictwa Wyższego i Techniki o redukcji limitów przyjęć do 40% stanu poprzedniego, doskonalenie systemu selekcji kandydatów na studia zmierzające do tego, aby trafiały na nie osoby posiadające pewien zasób doświadczeń z pracy w LOK czy ZHP, wprowadzenie nowych przedmiotów, np. metodyki wychowania w ZHP. Nie powiodły się próby zwiększenia liczby godzin przeznaczonych na przedmioty specjalistyczne. Przeciwnie, w 1981 r. Departament Studiów MNSWiT zmniejszył liczbę godzin przeznaczonych na przedmioty obronne do 450, tj. 15%. Doprowadziło to do opracowania nowego programu studiów i zmiany nazwy kierunku na wychowanie obronne. Powołano także w 1973 r. dwuletnie studia dzienne i zaoczne magisterskie na kierunku pedagogika w zakresie wychowania obronnego dla absolwentów studiów pierwszego stopnia, ukończonych na kierunkach dwuprzedmiotowych oraz czteroletnie studia magisterskie zaoczne na kierunku pedagogika w zakresie wychowania obronnego dla nauczycieli nieposiadających wykształcenia akademickiego. Zdecydowaną większość studiujących, zwłaszcza po 1977 r., stanowili czynni nauczyciele przysposobienia obronnego o co najmniej kilkuletnim stażu pracy w zawodzie i nauczający wyłącznie lub głównie przysposobienia obronnego w szkołach ponadpodstawowych. Ich liczba wynosiła ponad 80%. Pozostałą część studentów stanowili oficerowie zawodowi, głównie wykładowcy studiów wojskowych na uczelniach, pracownicy zespołów ds. obronnych w kuratoriach oraz pracownicy instytucji paramilitarnych. Później, pod koniec lat siedemdziesiątych, coraz więcej było nauczycieli szkół podstawowych, uzupełniających jedynie pensum godzinami przysposobienia obronnego. Na studiach dwuletnich przeważali absolwenci kierunku geografia z przysposobieniem obronnym, ludzie młodzi, głównie kobiety.
Program studiów zaocznych obejmował blok przedmiotów społeczno-politycznych i filozoficznych w wymiarze 60 godzin oraz przedmiotów kierunkowych — 735 godzin, co stanowiło prawie 85% ogólnej liczby zajęć. Nadto 20 godzin przeznaczono na nadobowiązkowy lektorat języków obcych. Nie sprzyjało to dobremu przygotowaniu nauczycieli przysposobienia obronnego, choć z drugiej strony obecność przedmiotów pedagogiczno-psychologicznych znacznie poszerzała merytoryczne kompetencje absolwentów. Początkowo wady programu nie wpływały w sposób istotny na rezultaty kształcenia, bowiem większość słuchaczy stanowili doświadczeni nauczyciele przysposobienia obronnego. Jednak z czasem, kiedy zwiększyła się liczba osób o niższych kwalifikacjach, wprowadzono w 1983 r. zmiany programowe i organizacyjne. Łącznie studia czteroletnie zaoczne na kierunku pedagogika w zakresie wychowania obronnego ukończyło 412 osób.
Na układzie i treści programu studiów dwuletnich zaważyło również powiązanie specjalizacji z pedagogiką. Uznano, że słuchacze mają gruntowną wiedzę merytoryczną, uzyskaną na studiach pierwszego stopnia. W związku z tym ograniczono, a po dwóch latach w ogóle skreślono z programu studiów przedmioty kierunkowe. Nie było to korzystne, zwłaszcza, że słuchaczami byli ludzie młodzi, bez praktyki w zawodzie nauczycielskim. Studia te włączono do Instytutu Nauk Pedagogicznych i dlatego kadra Zakładu Wychowania Obronnego nie miała wpływu na organizację procesu kształcenia.
W kwietniu 1980 r. kierownikiem Zakładu Wychowania Obronnego mianowany został ppłk dr Stefan Zabdyrski. Wkrótce uruchomiono studia podyplomowe dla absolwentów kierunku pedagogika w zakresie wychowania obronnego. Stwierdzono, że 60% treści programowych uległo zmianie, dlatego rekrutowano absolwentów, którzy ukończyli studia przed kilku laty. Studia trwały dwa semestry, a za podstawową uznano problematykę wynikającą z potrzeb praktyki szkolnej. Najważniejsze miejsce zajmowała dydaktyka przysposobienia obronnego w wymiarze 70 godzin, z czego znaczna część zajęć odbywała się w szkole ćwiczeń, a na pozostałe przedmioty przeznaczono po 20–30 godzin.
W styczniu 1982 r. został rozwiązany Instytut Nauk Pedagogicznych, a w jego miejsce powstały odrębne jednostki, wśród nich Samodzielny Zakład Pedagogiki z Wychowaniem Obronnym. Jeszcze w październiku tego samego roku przywrócono poprzednią nazwę zakładu — Zakład Wychowania Obronnego. 14–15 maja 1982 r. ZWO był organizatorem pierwszej konferencji naukowej na temat modyfikacji studiów dla nauczycieli przysposobienia obronnego. W obradach uczestniczyli przedstawiciele Rady Naukowej MON, Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki oraz Oświaty i Wychowania, Zespołu Wychowania Obronnego Komisji Nauk Pedagogicznych PAN oraz przedstawiciele licznych środowisk naukowych z całego kraju.
Wprowadzono także pięcioletnie magisterskie studia stacjonarne na kierunku wychowanie obronne. Równocześnie były prowadzone studia podyplomowe dwusemestralne, a potem trzysemestralne dla nauczycieli wychowania obronnego. Rozpoczęto także pięcioletnie magisterskie studia zaoczne na kierunku wychowanie obronne. Program studiów dziennych i zaocznych przewidywał realizację treści zawartych w dwu blokach przedmiotowych: ogólnopedagogicznym i specjalistycznym (kierunkowym). Większość przedmiotów bloku kierunkowego miała charakter praktyczny i metodyczny. Zasadniczą rolę w przygotowaniu studentów do pracy w charakterze nauczycieli przysposobienia obronnego przyznano dydaktyce przysposobienia obronnego i praktyce pedagogicznej realizowanej w szkołach. Przygotowano i wydano drukiem szczegółowe programy kształcenia na studiach dziennych i zaocznych. Studia podyplomowe z wychowania obronnego były przeznaczone dla czynnych nauczycieli z wyższym wykształceniem, nauczających przysposobienia obronnego w szkołach ponadpodstawowych, a nieposiadających przygotowania specjalistycznego, uzyskanego poprzez ukończenie studiów wyższych na kierunku pedagogika w zakresie wychowania obronnego lub wychowanie obronne. W wyjątkowych przypadkach mogli być na nie przyjmowani również wykładowcy przedmiotów obronnych studiów wojskowych szkół wyższych.
W roku 1987 zmieniono nazwę kierunku studiów na: pedagogika w zakresie specjalności wychowanie obronne. Od września 1989 obowiązki kierownika Zakładu Wychowania Obronnego pełnił płk doc. dr hab. Paweł Tyrała, a od czerwca 1991 r. — ppłk doc. dr hab. Sławomir Mazur. W 1991 r. uległ likwidacji Samodzielny Zakład Wychowania Obronnego, a na jego miejsce utworzono Zakład Wychowania Obronnego w Katedrze Pedagogiki. W związku z przeobrażeniami oświatowymi i społeczno-politycznymi w kraju oraz brakiem norm prawnych dotyczących funkcjonowania w szkołach przedmiotu przysposobienie obronne, od 1991/92 r. została wstrzymana rekrutacja na ten kierunek. Ostatni absolwenci opuścili uczelnię w czerwcu 1995 r.
Otwarto trzyletnie zaoczne studia zawodowe na kierunku pedagogika w zakresie specjalności wychowanie obronne. Zorganizowano też 2,5-letnie studia magisterskie w zakresie pedagogiki z wychowaniem obronnym dla oficerów wojska polskiego i straży pożarnej. Od września 1994 r. Zakładem Wychowania Obronnego, a następnie Katedrą Edukacji Obronnej, kierował dr inż. Waldemar Kozaczyński, a rok później Wydział Pedagogiczny (w tym ZWO) zyskał nową siedzibę w budynku przy ul. Ingardena 4. Wpłynęło to na znaczną poprawę warunków nauczania.
W roku 1995/96 zostały utworzone studia podyplomowe wychowanie obronne, które wiele lat później przyjęły nazwę edukacja dla bezpieczeństwa. Studia trwające początkowo trzy, a potem dwa semestry, miały na celu przygotowanie czynnych nauczycieli posiadających stopień magistra innych specjalności do prowadzenia zajęć z wychowania obronnego jako drugiego przedmiotu nauczania. Zajęcia obejmowały początkowo 330 godzin. Kierownikiem studiów podyplomowych jest Ryszard Wroński. 29–30 września obradowała Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Edukacja obronna na przełomie wieków” zorganizowana w ramach podsumowania badań statutowych prowadzonych pod kierownictwem Ryszarda Wrońskiego.
Od roku 1999/2000 wprowadzono pięcioletnie stacjonarne studia magisterskie na kierunku pedagogika z wychowaniem obronnym i wychowaniem fizycznym. Z dniem 1 września 2000 r. dotychczasowa Katedra Pedagogiki została przekształcona w Instytut Nauk o Wychowaniu, a Zakład Wychowania Obronnego w Katedrę Edukacji Obronnej.
W 2001 r. funkcję kierownika Katedry Edukacji Obronnej objął Zbigniew Kwiasowski. Ponadto pracują tu: Stanisław Sterkowicz, Tomasz Biedroń, Bogdan Tarasiuk, Sławomir Mazur, Jan Ostojski, Janusz Ropski, Janusz Wojtycza, Ireneusz Kowalewski, Tadeusz Durmała, Roman Krawczyński, Pelagia Szybka. Na kierunku studiuje obecnie 218 studentów stacjonarnych, 107 studentów zaocznych studiów magisterskich, 140 studentów zaocznych studiów zawodowych (licencjackich) i 35 słuchaczy Studium Podyplomowego.
Na przestrzeni trzydziestu lat kształcenia nauczycieli przysposobienia obronnego w naszej uczelni zaszły znaczne zmiany. Były wynikiem ewolucji systemu szkolnego, a także przemian społeczno-politycznych, mających miejsce w naszym kraju. Absolwenci kierunku, których łączna liczba znacznie przekroczyła dwa tysiące, zasilili kadry resortu oświaty, obejmując nie tylko stanowiska nauczycieli przysposobienia obronnego, ale często także dyrektorów szkół. Inni podjęli pracę w służbach mundurowych. Wreszcie liczna grupa absolwentów studiów zaocznych i podyplomowych uzyskała dodatkowe kwalifikacje i poszerzyła swoją wiedzę w trakcie odbytych studiów. Proces doskonalenia form i metod kształcenia trwa nadal, co świadczy o żywotności kierunku i o tym, że jego absolwenci są nadal potrzebni i oczekiwani w szkołach i instytucjach związanych z obronnością państwa. Potwierdza to liczba kandydatów i studentów.
Równolegle do rozwoju kierunku nastąpił rozwój jednostki prowadzącej. Z powołanego w 1974 r. zakładu powstała Katedra Edukacji Obronnej, zatrudniająca pięciu samodzielnych pracowników nauki, którzy prowadzą nadal badania i przygotowują rozprawy naukowe, a potencjał naukowy katedry uzasadnia plany dalszego rozwoju jednostki.
Janusz Wojtycza
