Recenzje 

Anna Sikora

Romanse popularne końca XX wieku

Romanse z różnych sfer — to najnowsza publikacja Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego poświęcona zagadnieniom literatury popularnej. Tym razem Anna Martuszewska — znana badaczka owej problematyki — wespół z Joanną Pyszny próbuje określić poetykę kilku rodzajów współczesnych romansów (m.in. książki z serii „Harlequin”, „Da Capo”, „Hollywood stories”, polskie imitacje Dziennika Bridget Jones Helen Fielding) oraz dociec fenomenu ich dużej poczytności, szczególnie wśród żeńskiej części publiczności literackiej. Rzetelna analiza przeprowadzona w oparciu o najnowsze dane na temat czytelnictwa Polaków u schyłku XX wieku (w pracy wykorzystano badania i sondaże z lat 1992–1998) potwierdza bowiem ciągłe preferencje odbiorców, głównie kobiet, jako zapotrzebowanie na utwory z wątkami romansowymi.

Zdaniem Anny Martuszewskiej źródła niesłabnącej popularności takich lektur należy przede wszystkim upatrywać w samej budowie i konstrukcji owych tekstów. Pomimo bogatej i złożonej oferty współczesnych romansów „podstawowy schemat fabularny ich wszystkich osnuty jest wokół wydarzeń miłosnych” — pisze we wstępie badaczka — opartych na motywach znanych i powszechnie akceptowanych baśni o Kopciuszku lub nieco rzadziej Pięknej i Bestii. Stwierdzenie to stanowi dla autorek punkt wyjścia do bardziej szczegółowych rozważań i refleksji nad specyfiką najnowszej kobiecej literatury popularnej.

Materiał egzemplifikacyjny zaprezentowany w książce podzielony został na dwie części. W pierwszej z nich, zatytułowanej Przemiany romansu, Anna Martuszewska daje krótki zarys i chronologiczny przegląd wszystkich odmian romansu od czasów najdawniejszych aż po współczesne. z przeprowadzonej syntezy dość jednoznacznie wynika, że najnowsze romanse wpisują się w stereotypy i konwencje tego gatunku. We wszystkich bowiem wyróżnionych inwariantach (średniowieczne i renesansowe historie opisujące cudowne i fantastyczne przygody zakochanych rozdzielonych przez zły los, romanse rycerskie, pasterskie, dworskie i alegoryczne, powieści sentymentalne, społeczno-obyczajowe i środowiskowe oraz romanse z serii „Harlequin” i „Da Capo”) odnaleźć można różne koncepcje i modyfikacje motywu miłości mającego swe źródła i literackie pierwowzory w baśni i mitach oraz charakterystyczną dla literatury popularnej uproszczoną wizję świata. Oznacza to więc, iż powtarzalność, schematyczność i polaryzacja wyrosłe na gruncie wspólnej tradycji literackiej stanowią ważny wyróżnik i kwalifikator także współczesnych romansów.

Poza ustaleniami natury genologicznej i opisem najbardziej znamiennych cech poetyki immanentnej romansu drugą sferę rozważań i refleksji Martuszewskiej stanowi aksjologizacja świata przedstawionego w „harlekinach”. Wartości zaprezentowane w tego typu utworach tworzą dosyć specyficzną hierarchię; są silnie zhomogenizowane i pozbawione zupełnie pejoratywnych akcentów. Na pierwszym miejscu wśród nich pojawia się oczywiście miłość (rozumiana najczęściej przez protagonistów w aspekcie erotyki, kultu młodości i urody), nieco dalej są zaś: bogactwo, sukces, władza, udane małżeństwo i szczęśliwa rodzina oraz umiarkowany feminizm. Nic zatem dziwnego, że kobiety tak chętnie sięgają po takie właśnie lektury. Odnajdują w nich bowiem „świat, w którym jak najbardziej można być szczęśliwym dzięki odwzajemnionej miłości, najlepszy z możliwych, wręcz przepełniony nadmiarem optymizmu” i traktują romanse jako swoisty lek i remedium na wszelkie niedostatki swego realnego życia.

z kolei druga część pracy zatytułowana Miłość w czasach popkultury została poświęcona omówieniu „powieści hollywoodzkich” i polskich naśladownictw Dziennika Bridget Jones. Każdą z wyróżnionych grup utworów Joanna Pyszny rozpatruje i analizuje osobno. W przypadku „Hollywood stories” — tekstów ukazujących współczesny amerykański świat show-biznesu — badaczka przyjmuje podobny sposób i metodę ich oglądu do tego jaki Anna Martuszewska zastosowała w rozważaniach nad strukturą i wartościami „harlekinów”. Najpierw więc odnajduje w ich budowie i konstrukcji szereg stereotypów i konwencji charakterystycznych dla popularnego pisarstwa romansowego (np. schemat fabularny oparty na baśniowym wątku Kopciuszka, wzbogacony tutaj elementami „american dream”, główny bohater kreowany na bożyszcze, mitologizacja i waloryzacja przestrzeni, znamienna dla literatury popularnej technika prowadzenia narracji w trzeciej osobie, itd.), a następnie dokonuje waloryzacji zaprezentowanego świata i oceny propagowanych przezeń ideałów. i chociaż „Hollywood stories” ukazują świat kariery, awansu i sukcesu to mimo to nie lansują tak jednoznacznie optymizmu jak książki z serii „Harlequin”. Obok bowiem bogactwa, sławy i władzy udziałem w życiu hollywoodzkich protagonistów staje się również rozwiązłość seksualna, brutalna przemoc, zazdrość, samozniszczenie i degeneracja moralna. Niemniej jednak argument ten nie zmniejsza i nie osłabia zainteresowania nimi wśród odbiorców.

Do bardzo interesujących wniosków dochodzi również Joanna Pyszny w trakcie rozważań nad rodzimymi imitacjami utworu Helen Fielding (pięć powieści wyróżnionych w krajowym konkursie literackim „Dziennik Polskiej Bridget Jones”). Dokonuje ich oglądu nie tylko z perspektywy warsztatu imitatora (wskazanie podobieństw i różnic wobec angielskiego oryginału), ale zwraca uwagę, że można je także „czytać jako głos w ważnym dyskursie współczesnej kultury — mianowicie w dyskursie kobiecości”. Polskie Brygidy Janoskie prezentują bowiem zdaniem badaczki różne współczesne wersje i modele kobiecości i ukazują swym czytelniczkom „co to znaczy być kobietą w Polsce.”

Romanse z różnych sfer to niezwykle cenna i pożyteczna publikacja. Obydwie autorki w rzetelny, przystępny i fachowy sposób objaśniają w niej kwestie i zagadnienia związane z poetyką najnowszych romansów oraz tłumaczą przyczyny tak dużej ich popularności. Dostrzegają w tego typu lekturach nie tylko schematyzm i naśladownictwo utrwalonych stereotypów i konwencji, ale dają w miarę pełny opis ich specyfiki. Dzięki ich analizom, wnioskom i refleksjom można niewątpliwe lepiej poznać preferencje i gusta literackie współczesnych kobiet oraz zrozumieć powody, dla których sięgają po takie utwory. Warto zatem, a nawet trzeba tę książkę przeczytać.

Anna Sikora