Anna Przybysz
Kształcenie w Unii Europejskiej
Opinie studentów pedagogiki
Od roku akademickiego 1997/1998 polscy studenci mogą wziąć udział w programie SOCRATES-ERASMUS. Każdego roku rośnie liczba wyjeżdżających na stypendium do europejskich uczelni. Jakie są poglądy studentów pedagogiki Akademii Pedagogicznej i Uniwersytetu Jagiellońskiego na temat studiów w krajach Unii Europejskiej? Jaka jest ich wiedza na temat programów edukacyjnych UE, fundacji umożliwiających wyjazd na stypendium oraz funkcjonowania ECTS — Europejskiego Systemu Transferu Punktów?
Bariery uniemożliwiające wyjazd na stypendium
Zdecydowana większość studentów poddanych badaniom ankietowym, próbującym ustalić odpowiedź na wyżej wymienione pytania, nie zastanawiała się jeszcze nad możliwością wyjazdu na stypendium lub nie deklarowała gotowości podjęcia studiów zagranicznych (76,42%). Warto zaznaczyć, że prawie 30% studentów AP wyraziło jednak chęć podjęcia studiów zagranicznych. Studenci UJ znacznie częściej wskazywali, że nie zastanawiali się nad studiami w uczelniach europejskich (58,33%). Sytuacja ta jest związana zapewne z szeregiem czynników, które uniemożliwiają ubieganie się o stypendium SOCRATES-a. Spośród barier, które nie pozwalają na podjęcie starań o przyznanie stypendium i wyjazd na studia do uczelni europejskich, respondenci wskazali na trzy najważniejsze: brak dostatecznych środków finansowych (77,36%), brak wiedzy na temat możliwości wyjazdu (61,32%) oraz słabą znajomość języków obcych (59,43%). Grant, który otrzymuje stypendysta SOCRATES-a wyrównuje jedynie różnicę między kosztami utrzymania w kraju i zagranicą. Student musi więc dysponować dodatkowo własnymi funduszami. Studenci pedagogiki przyznają ponadto, że nie wiedzą, gdzie mogą starać się o wyjazd, nie znają programów i fundacji oferujących stypendia.
Świadomości barier towarzyszy jednak zrozumienie dla wymogów współczesnego rynku pracy, czego dowodem jest wskazanie przez ponad połowę badanych możliwości zdobycia w czasie studiów zagranicznych kwalifikacji niezbędnych w przyszłej pracy zawodowej oraz doświadczenia, które pozwoli być konkurencyjnym na europejskim rynku pracy. Badani studenci doceniają również fakt uznania w kraju okresu studiów w uczelni zagranicznej oraz uzyskanych tam dyplomów i świadectw. Choć studenci pedagogiki w porównaniu z innymi kierunkami studiów znacznie słabiej oceniają swoje możliwości wyjazdu. Zdecydowana większość respondentów (64,15%) jest zdania, że studenci prawa, ekonomii i filologii mają większe szanse na uzyskanie stypendium z programu SOCRATES. A przecież program jest dostępny dla wszystkich studentów, których uczelnie podpisały międzynarodowe umowy o współpracy. O braku możliwości wyjazdu na studia do krajów UE przekonanych jest tylko 2,83%. Studenci UJ częściej niż studenci AP wskazywali, że ich koledzy z innych kierunków mają większe szanse wyjazdu na stypendium. Zdecydowanie większe, niż studenci pedagogiki, zainteresowanie studiami zagranicznymi wykazywali studenci prawa, stosunków międzynarodowych, filologii angielskiej i francuskiej. Czy ten fakt jest jednak tylko kwestią braku informacji o możliwościach wyjazdu?
Perspektywa kariery zawodowej w zjednoczonej Europie
W Unii Europejskiej istnieje system wzajemnego uznawania dyplomów i świadectw potwierdzających posiadanie kwalifikacji zawodowych. „Dopływ młodych ludzi, lepiej wykształconych, ambitnych, wierzących we własną rolę i miejsce w społeczeństwie stanowi potencjalną szansę polskiej gospodarki, szansę dynamizacji jej rozwoju”[1]. Niezwykle ważna jest kwestia planowania kariery zawodowej przyszłych pedagogów oraz ocena własnych szans na uzyskanie pracy poza granicami Polski, w jednym z krajów członkowskich Unii Europejskiej. Respondenci zapytani czy wiążą karierę zawodową z jednoczącą się Europą, wskazali, że zdecydowana większość (66,98%) nie zastanawiała się nad tym problemem. Brak jasno określonego stanowiska w tej kwestii świadczyć może o znikomym zainteresowaniu podjęciem pracy w zawodzie poza granicami kraju. Studenci, którzy deklarowali, że nie wiążą swojej kariery zawodowej z UE (16,98%), najczęściej przywoływali brak środków finansowych, związek z rodziną i przyjaciółmi w kraju, słabą znajomość języków i chęć pracy w Polsce.
Zdecydowana większość (63,21%) wskazała, że znalezienie pracy w zawodzie poza granicami kraju zależeć będzie od ich własnej pracy, zaangażowania podczas studiów oraz chęci podnoszenia kwalifikacji, a 17,92% badanych uznało, że nie ma szans na pracę pedagoga zagranicą.
Źródła informacji o studiach w krajach UE
Polscy studenci po wejściu naszego kraju do Unii Europejskiej będą mieli takie same prawa, jak ich zagraniczni koledzy. Pojawi się swobodny dostęp do szkół wyższych w Europie, przestaną także istnieć problemy z uznawaniem świadectw i kwalifikacji zawodowych uzyskanych za granicą. Od 1998 r. polscy studenci mogą wyjeżdżać na studia do uczelni europejskich w ramach programu SOCRATES na takich zasadach, jak ich koledzy z Unii.
Skąd studenci mogą czerpać informacje o studiach zagranicznych? Czy uzyskują je w uczelni, czy też poszukują ich na własną rękę? Rozmowy ze studentami pedagogiki obu uczelni, wykazały, że AP i UJ niedostatecznie informują studentów o możliwościach uczestnictwa w wymianie studenckiej i udziale w programie SOCRATES-ERASMUS. W Akademii Pedagogicznej współpracą zagraniczną oraz wymianą studentów zajmuje się Dział Nauki i Współpracy z Zagranicą, który mieści się w głównym budynku dysponuje jedną gablotą, w której znajdują się informacje o ofertach stypendialnych dla studentów. Wiadomości o programach współpracy międzyuczelnianej, stypendiach, liczbie miejsc dla kandydatów do stypendium oraz listach partnerskich uczelni europejskich przesyłane są do poszczególnych wydziałów i instytutów. Niestety, już niekoniecznie do studentów... Brakuje dobrze zorganizowanej akcji informacyjnej, która zachęcałaby studentów do podejmowania starań o uzyskanie stypendium czy wskazywała na korzyści ze studiowania w uczelniach europejskich. Skutkiem braku dostatecznych informacji jest mała liczba chętnych na wyjazd z programu SOCRATES-ERASMUS. Każdy wydział powinien indywidualnie zadbać, aby studenci otrzymywali na bieżąco pełne i wyczerpujące informacje o możliwościach wyjazdu na stypendium zagraniczne. W UJ współpracą międzynarodową i organizowaniem spotkań informacyjnych dla zainteresowanych studiami w uczelniach europejskich zajmuje się organizacja studencka — ERASMUS Student Network i AEGEE Kraków.
Każdy instytut indywidualnie, niezależnie od pozostałych wydziałów zajmuje się akcją informacyjną odnośnie programów wymiany studenckiej, gdyż umowy o współpracy międzynarodowej podpisywane są przez poszczególne instytuty. Jednak i tutaj studenci narzekają na poziom informacji. A przecież im większa jest liczba stypendystów SOCRATES-a w danej uczelni, tym wyższy jej prestiż. Udział w tym programie pozwala na nawiązanie współpracy naukowo-badawczej, podnosi kwalifikacje absolwentów, którzy studiowali w uczelniach partnerskich. Uczelnie wyższe powinny zachęcać studentów do wyjazdów na studia zagraniczne, pomagać w rozwijaniu ich mobilności już w czasie trwania studiów, co w przyszłości zwiększy zapewne mobilność zawodową.
Głównym źródłem wiedzy badanych na temat stypendiów i studiów zagranicznych są informacje przekazywane przez kolegów i znajomych, którzy studiowali za granicą lub znają osoby, które otrzymały stypendium (ponad 70%). Studenci pedagogiki przyznają, że o wyjazdach stypendialnych wiedzą z ogłoszeń zamieszczanych na uczelni (61,32%), jednak odpowiedź ta nie uwzględniała oceny tych informacji przez respondenta. Kolejne źródło wiadomości o stypendiach to media. Każdego roku najpopularniejsze polskie tygodniki: „Wprost”, „Newsweek”, „Polityka” zamieszczają aktualne informacje o programach i fundacjach oferujących stypendia dla studentów i pracowników naukowych. Najlepszym źródłem informacji na ten temat jest jednak internet, z którego korzysta prawie 40% badanych. W Akademii Pedagogicznej 24,14% badanych podało, że informacje o studiach zagranicznych i programach edukacyjnych UE uzyskują od promotorów, nauczycieli prowadzących zajęcia dydaktyczne, w UJ tylko 3 osoby podały taką odpowiedź. Niewielu studentów AP wie, że w poszukiwaniu wiadomości o programach studiów i ECTS pomocny okazać się może Informator Wydziałowy, który Uczelnia wydała w roku akademickim 2001/2002. Nie poinformowano jednak studentów o wprowadzeniu ECTS oraz zasadach funkcjonowania tego systemu, efektem czego był brak zainteresowania informatorami. Studenci nadal nie wiedzą jak funkcjonuje system punktów kredytowych, na jakich zasadach są przyznawane i ile punktów otrzymują za poszczególne przedmioty.
Jednym z podstawowych wymogów, niezbędnych do podjęcia studiów w uczelni europejskiej, jest znajomość języków obcych. Biegła znajomość języka urzędowego kraju, w którym zamierza się studiować, jest warunkiem koniecznym do uzyskania stypendium (uczelnie we Francji, Hiszpanii, Włoszech). Większość uczelni europejskich respektuje znajomość języka angielskiego studentów przyjezdnych — wiele kursów prowadzonych jest w tym języku, jako języku wykładowym. W badanej grupie zdecydowana większość studentów zaznaczała znajomość danego języka na poziomie podstawowym lub średnim, tylko nieliczni podkreślali znajomość na poziomie zaawansowanym. Część respondentów zna języki europejskie o mniejszym zasięgu: hiszpański, szwedzki i włoski na poziomie podstawowym. Znajomość języka, nawet na poziomie elementarnym, może okazać się pomocna, gdyby student zdecydował się na kształcenie np. w Szwecji (zajęcia dla studentów przyjezdnych odbywają się w języku angielskim). Opanowanie języków obcych jest nadal słabą stroną polskich studentów, co zapewne jest związane z brakiem środków finansowych na indywidualne kursy językowe.
Przygotowanie studentów pedagogiki AP i UJ do podjęcia studiów w uczelniach europejskich jest nadal sprawą otwartą. Niestety, uczelnie nie zapewniają studentom możliwości nauki języka na wysokim poziomie, nie przygotowują wszystkich studentów do egzaminów państwowych. Brak odgórnie ustalonych wymogów zdawania egzaminów na poziomie zaawansowanym powoduje, że studenci nie wiążą nauki języka w ramach programu studiów z możliwością uzyskania certyfikatu. Drugim problemem jest brak znajomości programów i fundacji oferujących stypendia na studia zagraniczne. Analiza wyników badań oraz rozmowy ze studentami obu uczelni pozwalają stwierdzić, że w środowisku studentów pedagogiki zainteresowanie studiami zagranicznymi jest raczej niewielkie. Badani studenci nie traktują możliwości wyjazdu na stypendium z programu SOCRATES-ERASMUS jako drogi do przyszłej kariery zawodowej lub naukowej.
Wiedza studentów pedagogiki na temat edukacji europejskiej
Ponad połowa badanych wykazała się brakiem podstawowej wiedzy z zakresu „edukacji europejskiej”, co wskazuje na konieczność wprowadzenia do programu studiów pedagogicznych odpowiedniego przedmiotu. W porównaniu odpowiedzi na pytanie o edukację europejską, podane przez studentów pedagogiki AP i UJ, lepiej wypadają studenci Akademii Pedagogicznej. Prawidłowe definicje edukacji europejskiej podało trzy razy więcej studentów Akademii Pedagogicznej (25,87%) i jedynie 4 badanych z UJ (8,33%). Lepsze wyniki studentów AP mogą wynikać z faktu, że przedmiot „edukacja europejska” jest w programie studiów (I rok pedagogiki — studia uzupełniające magisterskie), a przedmiot pedagogika porównawcza obejmuje elementy edukacji europejskiej (II rok pedagogiki specjalnej). Ponadto AP wprowadziła edukację europejską na specjalnościach: pedagogika społeczno-opiekuńcza, pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna, pedagogika przedszkolna z technologią informacyjną, pedagogika przedszkolna z terapią pedagogiczną oraz pedagogika rewalidacyjna. Czesław Banach i Antoni Rajkiewicz[2] postulują, aby szkoły i uczelnie przechodziły od nauczania konkretnych umiejętności na metanauczanie, czyli przygotowanie absolwentów do samokształcenia i uczenia się przez całe życie. Edukacja europejska, jako dziedzina interdyscyplinarna, z pewnością pozwoli na realizację tego celu.
Kolejną kwestią określającą poziom wiedzy studentów pedagogiki na temat szeroko pojętej edukacji europejskiej jest znajomość zasad funkcjonowania ECTS. Europejski System Transferu Punktów został wprowadzony na Wydziale Pedagogicznym AP i UJ. ECTS jest wyznacznikiem nowoczesnego stylu studiowania, umożliwia bowiem indywidualizację toku studiów, wprowadzenie elastycznych (nie obligatoryjnych) programów studiów, zwiększenie liczby przedmiotów fakultatywnych oraz — co niezwykle ważne dla studenta — możliwość studiowania w indywidualnym tempie. Rozmowy ze studentami pedagogiki obu uczelni pozwoliły zorientować się, że wielu studentów nie wie nawet, że ECTS został wprowadzony na ich wydziale. W badanej grupie tylko 11,76% deklaruje, że zna zasady funkcjonowania ECTS, część wie, że system został wprowadzony na wydziale, ale nie wie, na czym polega jego funkcjonowanie (25,50%). W kartach egzaminacyjnych studentów AP pojawiły się nowe rubryki, np. „liczba punktów ECTS”, ale studenci nie wiedzą, co oznaczają te punkty, nie wiedzą, ile punktów otrzymują za zaliczenie danego przedmiotu. Przedstawione wyniki wskazują na potrzebę informowania studentów o wszelkich zmianach w organizacji studiów.
Zdaniem Ryszarda Rasińskiego — krajowego promotora ECTS w Polsce, najbardziej zaawansowane we wprowadzaniu ECTS są UJ i Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu[3]. UJ wprowadził system punktów kredytowych na siedmiu z ośmiu wydziałów, jednak ECTS funkcjonuje na różnym poziomie zaawansowania w poszczególnych instytutach. Odpowiedzi respondentów pozwalają stwierdzić, że ECTS w Instytucie Pedagogiki UJ jest nadal niedopracowany, podobnie jak w AP, gdzie funkcjonuje dopiero od roku. Uczelnia powinna wykorzystać cenne doświadczenia innych instytutów, w których dłużej funkcjonuje ten system.
Uzyskane wyniki wskazują na potrzebę informowania studentów pedagogiki o procesach i etapach integracji, korzyściach i kosztach wynikających z członkostwa Polski w Unii Europejskiej, o polityce edukacyjnej Unii. Doskonałym rozwiązaniem jest wprowadzenie do programu studiów kursu edukacji europejskiej jako przedmiotu obligatoryjnego. Edukacja europejska, wprowadzona w AP na II roku studiów, ma mieć charakter akcji informacyjnej. Tematyka będzie adresowana do wszystkich — do zwolenników integracji, przeciwników i osób niezdecydowanych. Jej zadaniem będzie burzenie stereotypów i obaw, walka ze zjawiskami fundamentalizmu religijnego i politycznego, ksenofobii, nacjonalizmu i rasizmu. Uczelnie wyższe, wprowadzając nowe kierunki studiów oraz nowe przedmioty o charakterze interdyscyplinarnym, zdają się rozumieć, że aby przyciągnąć studentów, muszą zaproponować ciekawą ofertę dostosowaną do wymogów rynku pracy.
Znajomość programów edukacyjnych Unii Europejskiej wskazuje na stopień zainteresowania studentów pedagogiki polityką edukacyjną Piętnastki oraz korzyściami wynikającymi z integracji europejskiej dla młodego pokolenia. Ogółem 64,15% badanych nie zna żadnych programów edukacyjnych Unii Europejskiej, program SOCRATES zna jedynie 19,81% respondentów, a program SOCRATES-ERASMUS dla szkolnictwa wyższego wymienia tylko 23,58% ogólnej liczby badanych. Wyniki badań wskazują na wybiórczy charakter wiedzy oraz brak precyzyjnych informacji. Przedstawione dane sygnalizują raczej niski poziom wiedzy studentów pedagogiki AP i UJ na temat programów edukacyjnych UE, co z kolei świadczyć może o braku zainteresowania tą problematyką lub nie dość intensywnej działalności informacyjnej.
Anna Przybysz
1 M. Kabaj, Wykorzystanie zasobów pracy, zwłaszcza młodzieży, w interesie Polski i Unii Europejskiej, w: Strategia dla Polski po wejściu do Unii Europejskiej na lata 2004–2015. Konferencja u Prezydenta RP w dniach 25 –26 czerwca 2002 roku, Warszawa 2002, s. 69.
2 Cz. Banach, A. Rajkiewicz, Najpilniejsze problemy do rozwiązania w systemie edukacji w latach 2004–2015 W: Strategia dla Polski, op. cit., s. 126
3 A. Szoszkiewicz, Jak studiować w całej Europie i zachować ciągłość nauki? „Wprost” 2001 nr 21, s. 32–33.
