Maria Teresa Lizisowa
Kraków — Grodno
Języki i kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego
10–11 kwietnia 2003 roku odbyła się na Wydziale Humanistycznym AP międzynarodowa konferencja pt. Języki i kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego, zorganizowana przez Instytut Filologii Polskiej wraz z Instytutem Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa oraz we współpracy z Państwowym Uniwersytetem Grodzieńskim. W konferencji wzięli udział specjaliści w dziedzinie historii i kultury Wielkiego Księstwa Litewskiego z Krakowa, Warszawy, Poznania, Wrocławia i Katowic, a także rodowity Japończyk, rodem z Kioto, doktorant Instytutu Slawistyki PAN
Tematyka konferencji wprowadziła w zagadnienie związków kulturalnych Litwy i Korony od XVI do XVIII wieku oraz dziedzictwa kulturowego narodów sukcesorskich Wielkiego Księstwa Litewskiego w obecnych państwach — Białorusi i Litwie. Polskie wpływy kulturowe na pograniczu Europy Wschodniej w dobie od renesansu do oświecenia zostały przedstawione w referacie Marcelego Kosmana na temat wpływu unii jagiellońskiej na przemiany kulturalne w Wielkim Księstwie Litewskim w XV–XVI wieku, panoramiczny obraz kulturowy państwa litewskiego od XV– –XVIII wieku przedstawiła Barbara Piechowiak--Topolska, a Anna Rosner i Andrzej Zakrzewski kulturę prawną Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI–XVIII wieku. Maria Teresa Lizisowa omawiała zagadnienia konstruktywnej recepcji nauki prawniczej z Korony do Litwy, a następnie inspiracje kulturą prawniczą Litwy w prawodawstwie okresu Sejmu Czteroletniego. Ks. Stanisław Cieślak przedstawił zagadnienia kultury religijnej na Litwie w kontekście politycznym. Problematyka ogólna konferencji dotyczyła integracji Europy w wiekach od XV do XVIII za pośrednictwem Polski i podnosiła ważne aspekty współżycia narodów niepodejmowane dotąd w takim ujęciu w pracach naukowych.
W części szczegółowej wybitni językoznawcy (m.in. Iryda Grek-Pabisowa i Leszek Bednarczuk) zaprezentowali mozaikową mapę językową Litwy i Białorusi historycznej na przykładzie wybranych grup etnicznych. Wskazując przenikanie się pierwiastków kulturotwórczych w Europie Wschodniej, ukazali procesy integracyjne, wzajemne wpływy w odmianach środowiskowych oraz oryginalność języków mniejszości wyznaniowych i etnicznych. Mniej znane tematy dotyczyły historii języka białoruskiego w opracowaniu Wiesława Witkowskiego, Żanny Jeromy i Olesi Karpuk. Pewną odskocznią od tradycji historycznej był referat Koji Mority, który omówił współczesny język polski w Trokach, byłej stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Historia książki, kultury religijnej i edukacyjnej w Wielkim Księstwie Litewskim przedstawiona została na przykładzie wybranych księgozbiorów zakonnych i szlacheckich przez Iwonę Pietrzkiewicz, Jolantę Gwioździk i Lilię Kowkiel. Język ksiąg religijnych kościoła unickiego charakteryzowała Maria Pidłypczak-Majerowicz. Henryka Kramarz natomiast podjęła temat znaczenia Ostrej Bramy w panoramie sanktuariów Maryjnych na Kresach. Teodozja Rittel omawiała motywy edukacyjne w dziełach Elżbiety Drużbackiej (guwernantki w litewskich domach magnackich), a Gustaw Juzala-Deprati analizował wybrane znaki i symbole pieśni ludowych na Litwie. Referat Danuty Myszko dotyczył grodzieńskich pamiętników Stanisława Trembeckiego, Anatol Brusewicz przedstawił natomiast pierwiastki białoruskie we wczesnej twórczości poetyckiej Adama Mickiewicza. Po raz pierwszy w Polsce Elena Bilutenko zaprezentowała twórczość Karola Antoniego Żery — przedstawiciela białoruskiej literatury XVIII wieku. Charakter wspomnieniowy miały referaty Haliny Bursztyńskiej o nieznanych epizodach z życia Romualda Traugutta i Elizy Orzeszkowej w czasach powstania listopadowego, Katarzyny Węgorowskiej o językowo-kulturowej spuściźnie Wielkiego Księstwa Litewskiego we wspomnieniach repatriantów zza wschodniej granicy Polski po II wojnie światowej, referaty o kulturze materialnej Litwy i Białorusi Grety Lemanaité i Aliny Pawlukiewicz. Pejzaż literacki Litwy w wierszach Kazimiery Iłłakowiczówny omówiła Maria Ostasz, a wstrząsającą wizję przeszłości tego kraju we współczesnej literaturze białoruskiej, na wybranym przykładzie literatury faktu zreferowała Swietłana Musijenko.
Temat konferencji dotyczył problematyki ważnej, lecz mało znanej, gdyż obejmował nowoczesne spojrzenie na historię i kulturę ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego z pozycji wzajemnych wpływów w okresie od unii lubelskiej do rozbiorów Rzeczypospolitej. Najnowsze wyniki badań archiwalnych i terenowych oraz kwerend bibliotecznych potwierdzają, że w życiu społecznym, w architekturze, malarstwie, literaturze, a także w obyczajowości, nastąpiło na terenach Europy Wschodniej swoiste przemieszanie różnych prądów, wpływów Wschodu i Zachodu. Nie przeszkodziło to jednak w zachowaniu wyraźnych odrębności etnicznych mieszkających tam narodów w sferze języka i religii.
Maria Teresa Lizis
