Głosy o książkach 

Następny artykuł
Poprzedni artykuł
Strona główna

 
Monika Krajewska

Acta Lemiana

 

Każdy, kto weźmie do ręki specjalne wydanie „Acta Polonica Monashiensis”, poświęcone osobie i twórczości Stanisława Lema, zetknie się ze specjalistami reprezentującymi różne gałęzie nauki. Głos w Lemowej sprawie zabrali zarówno poloniści (m.in. Stanisław Bereś, Tatiana Hajder, Sergiej Jakowenko, Piotr Krywak, Antoni Smuszkiewicz, Andrzej Stoff, Wojciech Kajtoch), jak i anglista (Franz Rottensteiner), germanista (Jacek Rzeszotnik), ekonomista i projektant systemów komputerowych (Lech Keller) oraz programista, informatyk i dziennikarz (Władimir Borisow). Słowo wstępne napisała redaktor naczelna „Acta Polonica...” — Lila Żarnowska, wykładająca literaturę polską i rosyjską na Uniwersytecie Monasha w Melbourne

Książka niewątpliwie przybliża czytelnikowi problemy dotyczące pisarstwa Stanisława Lema oraz literatury jemu poświęconej. Szczególnie interesujący jest Przegląd ważniejszych opracowań na temat twórczości Lema (Review of the Major Studies of Lem’s Authorship), sporządzony przez Lecha Kellera. Mimo iż — jak podkreśla autor — Stanisław Lem jest najbardziej znanym na świecie współczesnym polskim pisarzem, to do tej pory nie ukazała się żadna całościowa monografia jego twórczości. Najbliższa jej jest książka Jerzego Jarzębskiego Przypadek i ład. O twórczości Stanisława Lema, niestety w całości dostępna jedynie w języku niemieckim (Zuffal und Ordnung). Inne prace są bądź zbyt lakoniczne (Stanisław Lem E. Balcerzak, Stanisław Lem Piotra Krywaka, opracowanie Antoniego Smuszkiewicza pod tym samym tytułem oraz skrytykowana za błędną analizę książka Ryszarda Handkego Ze Stanisławem Lemem na szlakach fantastyki naukowej), bądź dotyczą tylko wybranych aspektów twórczości pisarza (Dyskusje ze Stanisławem Lemem M. Szpakowskiej oraz prace Andrzeja Stoffa: Powieści fantastyczno-naukowe Stanisława Lema czy Lem i inni). Autor prezentuje ciekawą antologię artykułów, które ukazały się poza granicami Polski (Lem w oczach krytyki światowej pod red. Jerzego Jarzębskiego), jak również pracę powstałą na gruncie języka czeskiego oraz książki anglo- i niemieckojęzyczne.

Acta Lemiana Monashiensis pod red. Lecha Kellera „Acta Polonica Monashiensis” 2002, vol. 2, nr 2
Monash University 2003, 207 s.

Podczas lektury Act czytelnik poznaje też bliżej powieść Solaris; temu dziełu, wyróżniającemu się w dorobku Lema i całej klasyce science fiction, poświęcone są trzy artykuły. Stanisław Bereś w opracowaniu O «Solaris» Stanisława Lema przybliżył problematykę tej psychologiczno-filozoficzno-przygodowej powieści, będącej — jak podkreślił — sygnałem ewolucji pisarza, odchodzącego od optymistycznej wizji eksploracji kosmosu.

Wojciech Kajtoch w swym Wstępie do «Solaris» podnosi interesujące zagadnienie niebezpieczeństw, na jakie narażona jest powieść podczas lekcji języka polskiego — w czasie szkolnego omawiania utworu łatwo bowiem o powierzchowność interpretacyjną, ignorującą złożoność wielowarstwowego w swej wymowie dzieła. Dlatego autor zwraca uwagę na tło powstania Solaris, problematykę oraz możliwości odczytania. Władimir Borisow (Czas okrutnych cudów) przedstawia ciekawe informacje na temat przekładów powieści na język rosyjski, cięć cenzorskich, różnic w odbiorze oraz recepcji dzieła w byłym Związku Radzieckim i obecnej Rosji (od bardzo krytycznych uwag po spektrum pozytywnych reakcji). Solaris Stanisława Lema, jak dowodzi rosyjski badacz, żyje nie tylko w czytelniczych umysłach, ale także w książkach innych pisarzy, choćby A.B. Strugackich, J. Burkina, czy też A. Koriepanowa, który zaryzykował napisanie jej dalszego ciągu — powieści Stacja Solaris.

Interesujące spojrzenie prezentuje również Sergiej Jakowenko (Horror vacui, albo pustka doskonała Stanisława Lema), wedle którego ze względu na lwowskie korzenie autor Solaris jest nie tylko polskim, ale też ukraińskim pisarzem. Na szczególną uwagę zasługuje wypowiedź Franza Rottensteinera A Robinson in the Sea of Information, która ukazuje mało znaną, „ciemną” stronę pisarza, myśliciela i filozofa. Austriacki autor podkreśla, iż w utworach Stanisława Lema ostro krytykującego brak znajomości nauk ścisłych wśród pisarzy SF, uważny czytelnik łatwo może odnaleźć przykłady naukowej ignorancji. Będąc przez ponad dwie dekady agentem literackim pisarza zorientował się, iż myśliciel nie jest specjalnie zainteresowany czasopismami naukowymi i popularno-naukowymi (chyba, że dostaje je za darmo) oraz że nie czytuje tak wielu książek naukowych, jak to przedstawia w licznych wywiadach. Podsumowując: bardziej więc kreuje siebie na Robinsona w morzu informacji, niż jest nim naprawdę.

Wracając na grunt literackiej twórczości Stanisława Lema, warto odnotować artykuł Andrzeja Stoffa (Struktura myśli — ekspresja obrazu. O warunkach ekspozycji idei w twórczości Lema), podejmującego zagadnienie „życia” idei, to znaczy tego, jak owe idee wchodzą do literatury, w jaki sposób są w utworach literackich osadzane i rozpoznawane, a następnie jak — poprzez różnorodne procesy odbioru — znów służą interpretowaniu rzeczywistości.

W artykule Antoniego Smuszkiewicza (Stanisław Lem’s Grotesque Works) odsłonięte zostaje kolejne oblicze autora, który — łącząc elementy nieprzystających światów, krzyżując różne style i gatunki — daje czytelnikowi możliwość obcowania ze wspaniałymi utworami groteskowymi. Przybliżając czytelnikowi problematykę poszczególnych powieści i opowiadań, Antoni Smuszkiewicz dzieli je na: przygody z robotami — konstruktorami, Klapaucjuszem i Trurlem (Cyberiada) oraz opowieści Ijona Tichego, które mogą być sklasyfikowane jako podróże, wspomnienia (w tym Kongres futurologiczny) i powieści (Wizja lokalna, Pokój na Ziemi).

Uniwersalny, dotyczący każdego człowieka problem śmierci stał się punktem wyjścia rozważań Piotra Krywaka (Motyw śmierci w twórczości fantastycznonaukowej Stanisława Lema). Temat kresu egzystencji, tak ciała, jak i rozumu, choć nie urasta w twórczości omawianego pisarza do rangi kluczowego, często się w niej pojawia.

Ewolucję wizji przyszłości oraz mało znaną, polityczną stronę pisarstwa Stanisława Lema ukazuje Lech Keller w artykule Evolution of Lem’s Vision of the Future. Twierdząc, iż autora Solaris należy traktować jako pisarza na wskroś politycznego, dzieli jego twórczość na komentarze ściśle polityczne (np. podpisywane jako Znawca w paryskiej „Kulturze”), powieści polityczne w stylu SF (Eden, Głos Pana, Wizja lokalna) i podobne opowiadania (Dzienniki gwiazdowe, Cyberiada), a także — filozofię polityki (Dialogi, Filozofia przypadku) oraz „czystą” filozofię (Dialogi, Summa technologiae).

W świat prozy autora Bajek robotów przenosi nas Stanisław Bereś, autor Wprowadzenia, recenzji — O «Głosie Pana» Lema czy artykułów Inteligent w domu wariatów — (soc)realistyczna trylogia Stanisława Lema oraz Apokryfy Stanisława Lema czyli neantologiczny romans. W pierwszym artykule przypomina historię powstania trylogii Czas nieutracony, zwraca uwagę zarówno na te fragmenty utworu, które są formą politycznego trybutu, jak i na wszystkie przejawy Lemowej nieortodoksyjności w realizacji socrealistycznego modelu.

W drugim artykule autor prezentuje rzeczywistość niby-wstępów i niby-recenzji Stanisława Lema. Ukazując przyczyny, dla których pisarz tak chętnie sięga po ten niezwykły gatunek, zauważa, iż pod jego piórem literatura fantastyczna przerodziła się w fantastykę literatury.

Przedstawiona w zarysie problematyka poszczególnych artykułów dowodzi, iż mamy do czynienia z różnorodnym zestawem wypowiedzi, których wspólnym mianownikiem jest nazwisko Stanisława Lema. Wielość poruszanych tematów oraz odmienne spojrzenia na osobę pisarza czynią z omawianego zbioru (pierwszego po „Tekstach Drugich”1992, nr 3, w całości poświęconych pisarzowi, nie licząc wydań pokonferencyjnych) niezmiernie ciekawą książkę. Jej dodatkowym atutem jest dwujęzyczność (do artykułów napisanych po polsku dołączone są angielskie streszczenia i vice versa), dzięki której ma szansę trafić do szerszego kręgu odbiorców. Należy też zwrócić uwagę na ciekawe noty edytorskie oraz uzupełnienia i komentarze tłumaczy.

Książka zawiera ponadto krótką bibliografię książek Stanisława Lema i ich przekładów na język angielski, szczegółową filmografię opracowaną przez Lecha Kellera, przygotowany przez Tatianę Hajder spis przetłumaczonych na język ukraiński utworów pisarza i napisanych w tymże języku prac na jego temat oraz zarys bibliografii Lemianów autorstwa Stanisława Beresia. Warto podkreślić, iż w jego artykułach odnajdziemy także pewne zestawienia, m.in.: listę nagród Stanisława Lema, indeks ważnych motywów jego pisarstwa, czy dane dotyczące teatralnych, telewizyjnych i radiowych adaptacji powieści Solaris.

Część z zamieszczonych w „Actach” szkiców była już opublikowana wcześniej, co odnotowano w przypisie, bądź na końcu artykułu, jednakże niekonsekwentnie. Omawiany zbiór należałoby więc uzupełnić o wszystkie dane bibliograficzne, jak też ujednolicić sposób podawania tychże informacji. Wśród niedociągnięć można wymienić brak w niektórych artykułach polskich znaków (wydawcy uprzedzają o możliwości pojawienia się nieoczekiwanych błędów) oraz niejednolitość druku. Graficzne uchybienia nie obniżają jednak poziomu merytorycznego omawianego zbioru.

Kończąc, należy zwrócić uwagę na zamykające książkę noty o jej współautorach. Stanowią cenne źródło informacji nie tylko o twórcach poszczególnych artykułów, ale w pewnym sensie również o Stanisławie Lemie, którego twórczość potrafiła zespolić ludzi różnych narodowości, reprezentujących odrębne dziedziny wiedzy.

Monika Krajewska

Do góry strony
Copyright © "Konspekt". Kraków, maj 2004 . Statystyka