Dydaktyka 

Studia podyplomowe w Instytucie Matematyki
nie tylko dla „matematyków”

Instytut Matematyki AP prowadzi różnego rodzaju studia podyplomowe dla nauczycieli już od wielu lat. Są to np. studia doskonalące kwalifikacje nauczycieli matematyki w szkole podstawowej i gimnazjum — Nauczanie matematyki w zreformowanej szkole. Na studia te Instytut otrzymał w latach 2000 i 2001 grant z Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Przykładem innego, w pewnym sensie innowacyjnego, projektu studiów podyplomowych są studia kierowane do wykwalifikowanych nauczycieli matematyki — Diagnoza i terapia trudności w uczeniu się matematyki. Projekt ten powstał we współpracy z Katedrą Psychologii i w swoim zamierzeniu ma odpowiadać na coraz mocniej rysującą się potrzebę uwzględniania w szkolnym nauczaniu matematyki problemów dzieci mających objawy dysleksji rozwojowej, a w szczególności dyskalkulii. Dlatego też w planie studiów wyodrębnia się blok przedmiotów psychologicznych takich, jak współczesne kierunki badań nad inteligencją i uzdolnieniami matematycznymi, diagnoza psychologiczna trudności w uczeniu się matematyki, psychologiczna terapia trudności w uczeniu się matematyki, diagnoza i terapia dyskalkulii.

Przedmioty psychologiczne uzupełnia zestaw przedmiotów z zakresu dydaktyki matematyki, w tym m.in: dydaktyka podstaw arytmetyki z elementami reedukacji, rola kalkulatora i kalkulatora graficznego w terapii matematycznych trudności dzieci, materiały konkretne i manualna aktywność we wspomaganiu uczenia się matematyki, rola zainteresowań i motywacji w profilaktyce trudności w uczeniu się matematyki, pozytywne wykorzystanie błędów uczniowskich (seminarium) i inne.

Celem omawianych studiów jest przygotowanie nauczycieli matematyki do pracy z uczniami mającymi określone trudności w uczeniu się matematyki, uczęszczającymi do tzw. klas integracyjnych i wymagającymi często szczególnej uwagi nauczyciela.

Wychodząc naprzeciw potrzebom środowiska nauczycielskiego Instytut Matematyki uruchomił również studia podyplomowe nie kierowane do wykwalifikowanych nauczycieli matematyki. W związku z licznymi zmianami w strukturze szkolnej spowodowanymi wprowadzoną i ciągle doskonaloną reformą edukacji w Polsce, nastąpiła potrzeba pewnego przeobrażenia także kształcenia nauczycieli na poziomie podyplomowym. Jedną z prób poszukiwania nowej formuły kształcenia nauczycieli jest modyfikacja prowadzonych przez Instytut Matematyki kwalifikacyjnych studiów podyplomowych z matematyki. W pierwotnej swojej wersji studia te adresowane były do nauczycieli — absolwentów innych niż matematyka kierunków studiów — jednak mających w programie swoich studiów „macierzystych” przynajmniej jeden semestr przedmiotu o charakterze matematycznym. Wspomniana modyfikacja dotyczy umożliwienia uczestniczenia w tych studiach nauczycielom niespełniającym tego wymogu. Oznacza to możliwość zdobycia uprawnień do nauczania matematyki przez nauczycieli np. przyrody, historii itd.

Zestaw przedmiotów realizowanych na studiach podyplomowych z matematyki obejmuje: dydaktykę matematyki, analizę matematyczną, geometrię, algebrę i rachunek prawdopodobieństwa z elementami statystyki matematycznej. Przedmioty te uzupełnia praktyka przedmiotowo-metodyczna w szkole.

Aby umożliwić uzupełnienie ewentualnych zaległości z zakresu matematyki studentom, którzy w ramach ukończonych przez siebie studiów nie mieli matematyki w ogóle, plan studiów uzupełniono o przedmiot o nazwie repetytorium z matematyki szkolnej w wymiarze 30 godzin. Zakłada się więc przypomnienie wybranych treści matematycznych stanowiących bazę dla matematyki szkolnej z wyraźnym ukierunkowaniem ich na związki z materiałem szkolnym i praktyczne zastosowania.

Twórcy planu i programów omawianych studiów podyplomowych w swoim zamierzeniu nie zakładają wyposażenia absolwenta w wiedzę rozumianą „faktograficznie”. Najważniejsze jest przygotowanie go do umiejętnego i systematycznego pogłębiania i rozszerzania własnego zasobu wiadomości. Celem jest kształtowanie właściwej sylwetki nauczyciela — człowieka o otwartej postawie, potrafiącego refleksyjnie oceniać rezultaty swojej działalności i wyciągającego z tych refleksji twórcze wnioski do swojej dalszej pracy. Kandydatom na te studia mówimy wręcz: „w ciągu roku nie nauczymy was matematyki!”. Możemy natomiast przekonać słuchaczy o tym, że matematykę w zakresie potrzebnym w szkole każdy z nich — przy pewnej dozie wysiłku — jest w stanie zrozumieć, opanować i na bieżąco pogłębiać po to, by z powodzeniem jej uczyć. Przy czym „uczyć jej”, to nie znaczy nauczać w sensie tradycyjnym. Rolą nauczyciela nie jest przekazywanie gotowej wiedzy, ale sterowanie działalnością i aktywnością umysłową ucznia tak, aby w wyniku tej działalności w umyśle ucznia powstawał obraz matematyki, jako swoistej aktywności obejmującej m.in. rozwiązywanie problemów, a także procesy definiowania, algorytmizowania i schematyzowania, dowodzenia twierdzeń itd. Oczywistym jest, że jeśli nauczyciel w trakcie swoich studiów nie miał okazji przeżywać „tworzenia matematyki” na drodze pewnej specyficznej działalności — trudno mu będzie, lub nawet będzie to niemożliwe, aby czuł potrzebę i umiał organizować takie procesy własnym uczniom. Dlatego tak istotna jest zmiana sposobu nauczania na wszelkiego typu studiach kształcących nauczycieli.

W Instytucie Matematyki powstaje aktualnie jeszcze jeden projekt studiów adresowanych do innych niż matematyka specjalności. Mowa tu o studiach fakultatywnych z podstaw matematyki i jej dydaktyki. Oferta ta kierowana będzie do studentów kierunków pedagogicznych, którzy po ukończeniu swoich pierwotnych studiów często trafiają (jako pedagodzy szkolni) do klas integracyjnych i pełnią tam rolę tzw. nauczycieli wspomagających. Mają wówczas do wykonania bardzo ważne zadanie: pracę z uczniami wymagającymi specjalnego i jednocześnie wysoko specjalistycznego traktowania. W przypadku lekcji matematyki jest to rola trudniejsza, gdyż pedagodzy szkolni, często nie mając w trakcie swoich studiów matematyki, mogą odczuwać brak wystarczających kompetencji do diagnozowania i usuwania trudności w matematycznej działalności swoich podopiecznych. Projektowane studia mają właśnie za zadanie wyposażenie przyszłych „nauczycieli wspomagających” nauczanie matematyki w podstawowe elementy wiedzy matematycznej i dydaktycznej niezbędnej do tego rodzaju pracy, a także w rozmaite umiejętności, w tym np. wielokierunkowego analizowania pojęć matematycznych i czynności sprawiających dzieciom szczególne trudności lub też wspomagania uczenia się matematyki poprzez pozytywne wykorzystanie błędów uczniowskich.

Całokształt poczynań dyrekcji Instytutu Matematyki, zarówno w odniesieniu do studiów podyplomowych jak i dziennych, a także zaocznych, ma na celu udoskonalanie procesu kształcenia nauczycieli i doprowadzenie do tego, aby kończący studia w naszym Instytucie nauczyciel (według słów Anny Zofii Krygowskiej) „potrafił organizować aktywny i świadomy proces uczenia się matematyki przez ucznia, kierować jego prawidłowym przebiegiem i kontrolować jego wyniki”.

Opracowała Anna K. Żeromska