Głosy o książkach 

Anna Budzanowska

Historia małych krajów Europy

Odwołując się do tożsamości i ducha Europy, przeważnie ograniczamy się jedynie do przywołania dziedzictwa wielkich narodów naszego kontynentu. Niejednokrotnie również, ułomność systemu edukacji sprawia, iż wskazując na mapie dziejów miejsce danego społeczeństwa, spoglądamy wyłącznie na karty historii mocarstw, odnosząc je do dziejów własnego państwa, vide narodu

Tym bardziej warto zapoznać się z napisaną pod redakcją Józefa Łaptosa Historią małych krajów Europy. Andora, Lichtenstein, Luksemburg, Malta, Monako, San Marino, gdyż przełamuje ona tę zasadę. Redaktor tomu jest jednocześnie autorem części poświęconej historii Luksemburga, pozostali autorzy, to: Danuta Kucała (Andora), Andrzej Jureczko i Ewa Wac (Liechtenstein), Mariusz Misztal (Malta), Andrzej M. Brzeziński (Monako), Aleksandra Pronińska (San Marino).

Józef Łaptos, historyk i romanista specjalizujący się w problematyce Unii Europejskiej, od lat również bada i przybliża czytelnikowi polskiemu tematykę związaną z historią i dziedzictwem małych państw Europy. Warto w tym miejscu przypomnieć opublikowaną w 1995 roku Historię Belgii jego autorstwa. Nie powinna więc dziwić najnowsza publikacja poświęcona minipaństwom naszego kontynentu. Wypełnia ona lukę w piśmiennictwie polskim tym bardziej, że w historii europejskiej dzieje tych państewek z natury rzeczy ulegały zawsze marginalizacji. Jeżeli są w opracowaniach przywoływane, to wyłącznie na zasadzie akcydentalnej, gdyż uwaga koncentruje się przecież na możnych i wielkich europejskiego teatru historii.

Niewątpliwym walorem publikacji są źródła z jakich korzystali autorzy opracowując poszczególne jej części. Stanowią one bogaty materiał faktograficzny, który nie jest ani dostępny, ani tym bardziej znany polskiemu czytelnikowi. Warto zauważyć, iż nieliczne teksty w języku polskim poświęcone prezentowanym państwom, znaleźć można jedynie (sic!) w przewodnikach turystycznych, bywa, że obecne są również w specjalistycznych podręcznikach uniwersyteckich, tych mianowicie, które opisują współczesne ustroje polityczne.

Publikacja zasługuje na uwagę również z racji zespołu autorskiego. W połowie stanowią go historycy, w połowie przedstawiciele dyscyplin neofilologicznych specjalizujący się w języku i dziedzictwie kulturowym obszarów, do których przedstawiane w tomie państwa należą. Poszczególne części książki ów podział ujawniają. Lektura kolejnych części zdradza bowiem pewną prawidłowość odnoszącą się właśnie do podejścia metodologicznego autorów, która związana jest bezpośrednio z reprezentowaną przez nich dyscypliną. Książka stanowi więc także cenny materiał porównawczy, służący poznaniu różnic w postrzeganiu materiału faktograficznego i dziedzictwa kulturowego przez przedstawicieli tych dwóch dyscyplin naukowych.

Zespół autorski dokonał panoramicznego przeglądu sytuacji minipaństw na kontynencie począwszy od ich powstania, aż do czasów współczesnych. W każdej z zaprezentowanych monografii czytelnik znajdzie mit założycielski, za którym u każdej ze społeczności kryje się przekonanie, że powstanie państwa nie było tylko kaprysem dziejów. Zaletą książki jest zasada syntetycznego przedstawiania historii, tak aby czytelnik pośród wielu faktów mógł stosunkowo łatwo śledzić zachodzące przemiany społeczne i ekonomiczne, wpływy religijne, jakim te wspólnoty ulegały oraz tworzenie dziedzictwa kulturowego. Ze szczególną uwagą potraktowano historię polityczną i ustrojową. Obok oczywistej zasady historiograficznej — prezentacji polskiemu czytelnikowi dziejów minipaństw europejskich: Andory, Monaco, Lichtensteinu, San Marino oraz Luksemburga i Malty — wspólnym wątkiem rozważań autorów jest próba ukazania podstawowego dla tych narodów problemu utrzymania niezawisłości. Ta kwestia rozpatrywana jest nie tylko w ujęciu politycznym, lecz także gospodarczym i kulturowym. Właśnie w problematyce przetrwania, i to rozumianego wielopłaszczyznowo, autorzy upatrują znamiennego dla tych narodów wyrazu poczucia wspólnoty losów. Wynikają one nie tylko z podobieństwa zagrożeń, lecz z wypracowanej w ciągu wieków strategii utrzymania państwowości oraz ochrony i przekazywania tradycji będącej wyróżnikiem swoistej tożsamości i wartości tych małych społeczeństw. Pochylenie się nad historią tych kilku państw europejskich ma też głębszy sens, gdyż jak pisze we wstępie Józef Łaptos: „Teraz, kiedy Europa w poszukiwaniu swej tożsamości zaczyna dostrzegać nieco zapomnianych krewnych (...) warto przypomnieć dzieje tych minipaństw, których przetrwanie i suwerenność zdaje się być zaprzeczeniem generalnej wykładni tworzenia się państw w wyniku wojen i gry interesów. Czyż nie stanowią one optymistycznego argumentu potwierdzającego hasło jedności w różnorodności, jakim posługuje się jednocząca się Europa”.

Autorzy nie roszczą sobie prawa do bardzo szczegółowego i w pełni wyczerpującego przedstawienia historii minipaństw. Nie zapominają jednak o wskazaniu na odrębności rozwojowe każdej z omawianych wspólnot. W rezultacie nie mogą dziwić pewne skróty i syntetyzm ujęcia, gdyż przy tego rodzaju zamierzeniu są one nieuniknione. Szkoda tylko, że tendencja ta wpływa niekiedy negatywnie na komunikatywność przekazu. Sformułowany zarzut, choć może to się wydać paradoksem, potwierdza główny atut książki, a jest nim szerokie spojrzenie na dzieje każdej z tych małych wspólnot narodowych. Cenną pomoc dla czytelnika stanowią zamieszczone w każdej monografii mapy oraz tablice genealogiczne monarchów panujących. Pewien niedosyt rodzi jednak materiał ikonograficzny.

I uwaga ostatnia, Historia małych krajów Europy stwarza szansę by mieszkańcy, obywatele Andory, Lichtensteinu, Luksemburga, Malty, Monako i San Marino, zaistnieli w naszej świadomości, już nie epizodycznie na kartach historii „wielkich”, lecz jako narody o własnej tożsamości, których dzieje wyznaczają stulecia.

Anna Budzanowska