Głosy o książkach 

Irena Adamek

O poszukiwaniu modelu edukacji

W roku 2002 ukazała się książka Edukacyjne drogi i bezdroża pod redakcją Romy Kwiecińskiej i Stanisława Kowala będąca zbiorem prac tuzów polskiej pedagogiki m.in. Andrzeja Bogaja, Marii Dudzikowej, Zbigniewa Kwiecińskiego, Tadeusza Lewowickiego, Czesława Majorka i innych. Niektóre rozprawy są też autorstwa pracowników naukowych Instytutu Nauk o Wychowaniu (Marii Chymuk, Romy Kwiecińskiej, Stanisława Kowala, Antoniego Rumińskiego, Andrzeja Ryka).

Książka została wydana z okazji 35-lecia pracy naukowej profesora Mirosława J. Szymańskiego, dyrektora Instytutu Nauk o Wychowaniu w AP, uczonego zajmującego się m.in. polityką oświatową, socjologią edukacji, jednego z bardziej cenionych w Polsce współczesnych pedagogów.

W tomie zamieszczono dwanaście rozpraw i studiów naukowych zebranych w dwu częściach — Edukacja w zmieniającym się świecie i Wychowanie w toku przemian. Prace te mają interdyscyplinarny charakter, dotyczą zarówno socjologii edukacji, polityki oświatowej, historii wychowania, pedeutologii, filozofii wychowania, jak i teorii wychowania.

Problemy edukacyjne, często trudne do rozwiązania w warunkach transformacji ustrojowych, poddał analizie Tadeusz Lewowicki (Polityka oświatowa — od demona przeszłości, poprzez chaos okresu przemian ustrojowych — ku nowej polityce edukacyjnej). Autor zaznaczył, że nigdy przemianom cywilizacyjnym nie towarzyszyły tak wielkie nadzieje związane z oświatą jak dziś. I zadał ważne pytanie: „Czy uda się zaprojektować takie cele i strategie zmian, które mogłyby być zaakceptowane przez tych, którzy te zmiany będą wprowadzać?” Tego warunku dotychczasowe reformy oświaty, nie tylko w Polsce, nie spełniały. Stąd sugestia, aby państwo podejmowało programy w dziedzinie oświaty, dbając równocześnie o to, aby były to swoiste umowy społeczne, aprobowane przez znaczną część społeczeństwa i znaczące siły polityczne. Charakterystyczne dla poszukiwań nowej edukacji jest to, że nałożyły się tu na nie mody postmodernistyczne. To spowodowało, że polityka oświatowa stała się sferą mało znaczącą w określaniu edukacji („chaos nowej demokracji i urok postmodenizmu osierocił politykę oświatową” — stwierdził autor). Nowa polityka oświatowa winna odzwierciedlać rzeczywiste potrzeby obywateli (równość szans), wynikłe z dialogu ze społeczeństwem. Winna się też kierować przede wszystkim dobrem ludzi.

Wynikiem takiej polityki jest dostępność oświaty dla tegoż społeczeństwa. Z. Kwieciński (Dostępność oświaty a mobilność społeczna) akcentuje cele związane z tzw. kolektywną mobilnością i przemieszczaniem się ludzi z klas niższych do coraz wyższych. Stąd rodzą się wyzwania dla edukacji.

Potrzebne są ekspertyzy i reformy systemów oświatowych. Nie narzekamy na ich brak, podkreśla Czesław Banach (Wyzwania dla edukacji w świetle międzynarodowych raportów). Idee, kierunki i strategie reformy edukacji są we wszystkich raportach międzynarodowych podobne. Żadna z dotychczasowych reform nie znalazła też odpowiedzi na wiele istotnych pytań nurtujących współczesnego obywatela globalizującego się świata. Konstatacje i wnioski z nich wypływające można ująć tak: „edukacja ma pomagać zrozumieć świat i zrozumieć innego, aby móc zrozumieć lepiej samego (raport Edukacja. Jest w niej ukryty skarb).

Czesław Majorek w artykule Najnowsza historia edukacji wobec potrzeb pedagogiki w sposób jednoznaczny określił zadania historyka wychowania, dla którego podstawowym kryterium wyboru problemu badawczego powinna być świadomość jego znaczenia dla rozpoznawania zjawisk edukacyjnych doby współczesnej. Autor formułuje dwie tezy — „Najnowsza historia wychowania uobecnia nieodległą przeszłość edukacyjną i służy rozpoznaniu zjawisk współczesnych” i „Istnieje potrzeba zachowania ścisłego związku badań retrospektywnych (historycznych) z pedagogicznymi (współczesnymi)”. Wniosek nasuwa się sam — nie zaprzepaśćmy tego, co już w dziedzinie oświaty osiągnęliśmy. Dziś patrzymy niejednokrotnie z niedowierzaniem na tych, co „odkrywają” na nowo, „dowodzą jedynie słusznych” ich własnych poglądów, idei itp. Nie zawadzi trochę pokory wobec dokonanego.

Stanisław M. Kwiatkowski (Rynek pracy — implikacje dla reformowanego systemu kształcenia zawodowego) wskazuje na potrzebę i strategie reformowania systemu przygotowania zawodowego, gdyż rynek pracy stanowi dla niego swoiste wyzwanie. System wymaga reform w sferze strukturalnej, programowej i organizacyjnej. Autor dokonuje charakterystyki rynku pracy, przemian w sferze metod pracy; mówi o nowych zawodach i oczekiwaniach pracodawców i nowych formach zatrudnienia. Czyni to jako ekspert, autor raportu Analiza systemu edukacji z uwzględnieniem potrzeb rynku pracy i kompatybilności ze standardami Unii Europejskiej. Określenie kierunków zmian.

Wartościowym zakończeniem pierwszej części rozprawy są artykuły Badania nad efektywnością edukacyjną od perspektywy scjentystycznej ku hermeneutyczno-fenomenologicznej (A. Bogaj) i Nie rozumieją, nie myślą, nie liczą... Wyniki międzynarodowych badań edukacyjnych polskich uczniów na tle fińskich (Roma Kwiecińska, Stanisław Kowal).

Warto przypomnieć za A. Bogajem, że istotnym elementem edukacji jest wiedza na temat uzyskiwanych efektów. Jest to o tyle trudne, że napotykamy bariery w logice teleologicznej oraz w słabościach pomiaru. Dopracowanie kryteriów wywiedzionych z wartości adaptacyjnych (wiedza, fakty, prawa — ilość, zakres) oraz wartości emancypacyjnych (samorozwój, samodoskonalenie się, twórczość, kreatywność itp.), kierowanie się perspektywą hermenutyczno-fenomenologiczną pozwoli na przejrzystość poglądów i rozwiązań systemowych w tym zakresie.

Egzemplifikacją takiego ujęcia są wyniki badań kompetencji przeprowadzonych przez OECD wśród 15-latków (R. Kwiecińska i S. Kowal). Porównawcze ujęcie wyników osiągniętych przez polską i fińską młodzież (Finowie zajęli I miejsce w rankingu) pozwala na sformułowanie wniosku, iż nie wystarczy dobry system oświaty, ale trzeba stworzyć równe szanse kształcenia wszystkim obywatelom. A przecież wydawało się wszystkim, że te równe szanse mieli wszyscy, nie było bowiem danych negujących nasze dobre samopoczucie. Wyniki badań uświadamiają decydentom oświaty, że nie jest najlepiej z efektywnością pracy polskiej szkoły. Dość przypomnieć, że w rankingu 32 szkół zajęliśmy 23 miejsce. O ile licealiści wypadli całkiem nieźle, to uczniowie szkół zawodowych np. w teście rozumienia tekstu wypadli bardzo źle (37% nie osiągnęło nawet poziomu pierwszego, najniższego).

Rozprawy i studia zamieszczone w drugiej części tomu dotyczą problematyki wychowawczej. Są skupione wokół nauczyciela (M. Dudzikowa Autorytet nauczyciela i edukacja. Trzy opcje, M. Bogaj Nauczyciele w nowej rzeczywistości społecznej a ich świadomość zawodowa), społecznych problemów rodziny (A. Ryk Tendencje przemian społeczno-oświatowych w Europie na przykładzie społecznych problemów współczesnej rodziny włoskiej), młodzieży i jej perspektyw życiowym (M. Chymuk Perspektywy życiowe młodzieży wiejskiej i małomiasteczkowej w okresie dojrzewania), aksjologicznych podstaw rozwoju człowieka (A. Rumiński Wierność prawdzie źródłem rozwoju człowieka).

Artykuł o autorytecie to przegląd raportów (Edukacja. Jest w niej ukryty skarb 1998, Przyszłość świata 2001) i prac zachodnich i polskich pedeutologów na temat nauczyciela i jego pozycji w edukacji. Pozycji tej nikt nie podważa, ale dywagacje na temat roli i autorytetu oscylują wokół autorytetu emancypacyjnego. Nie jest nauczycielem ten, kto posiada wiedzę, ale ten, kto potrafi ją przekazać innym, samemu się permanentnie ucząc oraz okazując pokorę i tolerancję wobec swoich uczniów powiadał Paulo Freire (czołowy ideolog pedagogiki emancypacyjnej).

Omawiana książka adresowane jest do czytelników znających problemy dzisiejszej edukacji, umiejących czytać i interpretować teksty naukowe. To ciekawa lektura, wywołująca u krytycznego czytelnika refleksję i niepokój o losy edukacji. Warto wziąć ją do ręki, bo każdy z artykułów w niej zamieszczonych prowokuje zastanowienia, do szukania literatury na temat omawianego problemu.

Irena Adamek