Edukacja

Następny artykuł
Poprzedni artykuł
Strona główna

Czesław Banach

Skarb ukryty w edukacji

Strategia rozwoju edukacji w Polsce do roku 2020

Edukacja jest ważną inwestycją społeczną, gospodarczą i polityczną. Wykształcenie i kompetencja ludzi stają się najważniejszymi wartościami współczesnej cywilizacji informacyjnej oraz społeczeństw opartych na wiedzy.

Reformowanie edukacji to zadanie trudne, długofalowe, kosztowne i ryzykowne. Jego skutki odczuje zaś co czwarty Polak, bo taka właśnie część społeczeństwa dzisiaj uczy się bądź studiuje, nie licząc uczestników edukacji pozaszkolnej. Edukacja jest wartością samoistną, a także instrumentem zmian społecznych i rozumienia świata oraz kierowania sobą i uczestnictwa w życiu ludzkich wspólnot.

Reformy edukacyjne budzą nadzieje, ale także sceptycyzm, łączący się z nie zawsze udaną ich realizacją. W Polsce reforma edukacji jest zadaniem priorytetowym i ściśle związanym z wyzwaniami globalizacji świata, transformacji ustrojowej oraz procesami integracji europejskiej.

Podstawą opracowania programu zmian w systemie edukacji powinno być przyjęcie tez raportu UNESCO pt. Edukacja - jest w niej ukryty skarb, w którym określono cztery podstawowe aspekty wiedzy i edukacji: "uczyć się, aby wiedzieć", "uczyć się, aby działać", "uczyć się, aby żyć wspólnie", "uczyć się, aby być". Wszystkie powinny być uwzględniane przy reformowaniu szkoły, uczelni i całego systemu edukacji.

Strategia rozwoju edukacji i koncepcja reformy wymagają także znajomości i uwzględniania tendencji edukacyjnych w krajach rozwiniętych, takich jak: wpływ rewolucji naukowo-technicznej i informacyjnej na model zdobywania wiedzy, kwalifikacji i kreatywności ludzi, ścisły związek systemu edukacji z rynkiem pracy i przedsiębiorstwami, rozwój opieki przedszkolnej, demokratyzacja edukacji (elastyczność kształcenia i wyrównywanie szans edukacyjnych), rozbudowa funkcji szkoły w przygotowaniu młodzieży i dorosłych do samokształcenia, decentralizacja i regionalizacja polityki edukacyjnej, upowszechnianie nauki języków obcych, realizowanie europejskiego wymiaru edukacji i ideału europejskiego wychowania, rozwijanie edukacji obywatelskiej i nauki o prawach człowieka, uspołecznienie szkoły i systemu edukacji (włączanie tzw. "konsumentów oświaty" do planowania, przeprowadzania i oceniania zmian edukacyjnych), mobilność międzynarodowa uczących się i nauczających, czynienie szkoły i uczelni instrumentem rozwoju osobowego i społecznego jednostki, modernizacja edukacji nauczycielskiej (a szczególnie kształcenia ustawicznego nauczycieli).

Komitet Prognoz "Polska w XXI wieku" przy Prezydium PAN już w 1997 r. zwrócił uwagę na kluczowe problemy w sferze kształcenia i wychowania w Polsce do 2015 roku. Zaznaczył potrzebę zasadniczego zwiększenia roli edukacji, pojmowanej szerzej niż tylko jako system szkolny, w kontekście nowych wyzwań cywilizacji informacyjnej i procesu integracji z Europą. Według Komitetu reforma edukacji w naszym kraju wymaga zmian obecnych form kształcenia zawodowego, upowszechnienia szkolnictwa ogólnokształcącego szczebla średniego kosztem wąsko profilowanego kształcenia zawodowego, upowszechnienia kształcenia wyższego oraz masowego rozwoju kształcenia ustawicznego.

Prace Komitetu Prognoz "Polska 2000 Plus" przy Prezydium PAN i Rządowego Centrum Studiów Strategicznych przyniosły opracowanie Strategii rozwoju Polski do roku 2020 oraz projektu Długookresowej strategii trwałego i zrównoważonego rozwoju - Polska 2025.

W obydwu tych strategiach za najważniejsze wyzwanie i szansę dla Polski uznaje się kształtowanie społeczeństwa informacyjnego, a edukację i naukę za najważniejszy priorytet (Strategia rozwoju edukacji w Polsce do roku 2020 C. Kupisiewicza i C. Banacha).

Lata 2001-2005 będą charakteryzowały się silnym naporem licznych roczników młodzieży na szkolnictwo średnie i wyższe. Nakłady na edukację powinny być zwiększane corocznie tak, aby najpóźniej w roku 2010 osiągnąć poziom 6,5% PKB i 7-7,5% w roku 2020 (obecnie 5,6%). Osiągnięcia standardów edukacyjnych UE wymaga od nas rozwiązania następujących problemów: jak najszerszego wykorzystania kształcenia szkolnego i pozaszkolnego do podnoszenia poziomu cywilizacyjnego społeczeństwa; objęcia obowiązkiem szkolnym sześciolatków; stworzenia systemu stypendialnego dla młodzieży wiejskiej; upowszechnienia kształcenia wyższego (do 35-40% danego rocznika w roku 2010 i 40-45% w roku 2020).

Chodzi jednak przy tym nie o sam wzrost ilościowy, ale o nową jakość kształcenia. Wymaga ona szerokiego wprowadzania do programów nauczania umiejętności korzystania z komputera i internetu oraz szerokiej rozbudowy nauczania języków obcych, zapewnienia większej elastyczności kształcenia w dostosowaniu do potrzeb rynku pracy, wprowadzenia nowych i rozszerzenia istniejących form kształcenia i odnawiania kwalifikacji osób dorosłych oraz doskonalenia kwalifikacji kadr nauczycielskich w systemie kształcenia ustawicznego.

Wszystko to wymaga przystąpienia do korekty obecnie realizowanej reformy pod kątem jej dostosowania do potrzeb przyszłości, z uwzględnieniem kierunków zmian gospodarczych, społecznych i kulturalnych w krajach rozwiniętych. Założenia rozwoju edukacji do roku 2020 powinny zwrócić uwagę na wyrównywanie startu szkolnego oraz szans edukacyjnych dzieci i młodzieży, upowszechnianie kształcenia na poziomie średnim i wyższym (łącznie z kształceniem ustawicznym i zdalnym), podnoszenie jakości zinstytucjonalizowanego kształcenia i wychowania, a także wziąć pod uwagę korektę reformy szkolnej MEN z 1998 r. w celu zapewnienia systemowi edukacji odpowiednich warunków kadrowych, finansowych, infrastrukturalnych i organizacyjnych.

W 1999 r. rozpoczęto w Polsce wieloletnią, kompleksową i radykalną reformę programów i metod pracy dydaktyczno-wychowawczej oraz struktury ustroju szkolnictwa. Od rozpoczętej reformy nie ma już odwołania, choć nie wyklucza to dokonywania korekt, uzasadnionych wynikami monitorowania reformy, jej naukową i społeczna oceną, w tym oceną warunków i sposobów jej realizacji.

Projekty Reformy systemu edukacji z 1998 r. i Szkolnictwa ponadgimnazjalnego z 2000 r. oraz korekty dokonane w 2001 i 2002 r. mają być drogą do podniesienia poziomu edukacji społeczeństwa przez upowszechnienie wykształcenia średniego i wyższego, wyrównania szans edukacyjnych i sprzyjania poprawie jakości edukacji (rozumianej jako integralny proces wychowania i kształcenia). Wymagają one jednak wzbogacenia o inne szczegółowe cele i wartości oraz zadania wynikające z europejskich i światowych trendów edukacyjnych, a także polskiej transformacji ustrojowej.

Komitet Prognoz "Polska w XXI wieku" przy Prezydium PAN i Komitet Nauk Pedagogicznych PAN organizowały w tej sprawie spotkania z udziałem MEN i IBE oraz własne coroczne konferencje naukowe poświęcone wybranym problemom kryzysu szkoły i wychowania oraz strategii reformy w Polsce. Ich owocem są publikacje książkowe. Wskazano w nich na wielość celów i zadań reformy oraz jej szanse i zagrożenia.

Niestety MEN nie przedstawiło w swoim projekcie reformy całościowej wizji edukacji i szkoły przyszłości, a Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polski domaga się bezskutecznie zakończenia prac nad Prawem o szkolnictwie wyższym, niezbędnym do planowania rozwoju szkolnictwa wyższego.

W 2001 r. pojawiły się nowe inicjatywy w zakresie formułowania strategii rozwoju edukacji i polityki edukacyjnej państwa, jak np. Edukacja dla rozwoju. Deklaracja obywatelska, w której stwierdza się: "Nie istnieje polityka edukacyjna państwa wobec wsi (...). Państwo nie ma własnej polityki dotyczącej rozwoju szkół średnich i wyższych. System szkolnictwa wyższego jest anachroniczny". Problemy roli państwa i rynku w polityce edukacyjnej wymagają więc poważnej i odpowiedzialnej debaty, a może nawet odbycia "okrągłego stołu edukacyjnego" i podjęcia przez rząd i parlament Paktu dla edukacji.

W latach 1989-2002 nastąpił radykalny przyrost liczby studentów z ok. 390 tysięcy do 1,57 mln. Prawie połowa tej liczby przypada na studentów zaocznych, co stanowi zagrożenie dla jakości kształcenia. Wskaźnik skolaryzacji na poziomie wyższym przekracza 40%. Dynamicznie rozwinęło się niepaństwowe szkolnictwo wyższe, szkół publicznych mamy 120, a niepaństwowych 220.

Zdywersyfikowany system studiów wyższych zawodowych, magisterskich i podyplomowych stał się dla Polski warunkiem budowania społeczeństwa i państwa przyszłości oraz procesów integracyjnych z Europą. Niestety, z różnych przyczyn, wolniej postępują w szkolnictwie wyższym zmiany jakościowe. Za rewolucją ilościową nie poszła gruntowna i powszechna modernizacja systemu dydaktycznego.

Szkolnictwo wyższe powinno już dziś przymierzać się do sytuacji, w której 70-80% młodzieży kończącej szkoły średnie z maturą będzie studentami. Przez ostatnie lata trwały konkretne, obiecujące prace nad kształtem edukacji nauczycielskiej. Postępują one jednak powoli i nierównomiernie w poszczególnych uczelniach oraz w reformujących się placówkach doskonalenia nauczycieli. Kształtowanie otwartego i wielowariantowego systemu doskonalenia nauczycieli dla potrzeb reformy budzi pewne nadzieje. Jest to jednak zadanie trudne, ściśle związane z koncepcją rozwoju zawodowego nauczycieli oraz ich statusem (Kartą Nauczyciela), a także finansowaniem tego doskonalenia. W całym systemie edukacji nauczycielskiej nie wykorzystuje się w sposób zadowalający dorobku nauk o wychowaniu, szkole i zawodzie nauczycielskim.

W Strategii rozwoju edukacji do roku 2020 opowiadamy się za ilościowym i jakościowym rozwojem szkolnictwa wyższego i nauki. Jestem przekonany, że system edukacji nauczycielskiej powinien cechować się: szerokim profilem kształcenia, otwartością i innowacyjnością, elastycznością i humanizacją, prospektywnością i ustawicznością, harmonijnym przygotowaniem nauczyciela do wszystkich funkcji, znajomością technicznych środków komunikacji społecznej, opanowaniem języków obcych oraz weryfikowaną racjonalnością relacji pomiędzy przygotowaniem kierunkowym, ogólnopedagogicznym i metodyczno-sprawnościowym.

Aby nauczyciel mógł efektywnie kształcić i oddziaływać na świadomość i aktywność uczniów, powinien on dobrze znać teraźniejszość i patrzeć w przyszłość, a także przyjąć zasadę jedności wiedzy, przeżywania oraz zdobywania doświadczeń praktycznych i życiowych.

Byłoby to zgodne z mądrym powiedzeniem, że "przyswajamy sobie 20% tego, co widzimy; 40% tego, co widzimy i słyszymy; a 70% tego, co widzimy, słyszymy i sami robimy" (Edukacja dla Europy).

Nadzieje budzi ogromny popyt wśród nauczycieli i dyrektorów szkół na różne oferowanie im formy dokształcania i doskonalenia związanego z reformą edukacji oraz propozycje modernizacji systemu doskonalenia zawodowego nauczycieli.

Wielość i nietrwałość kolejnych projektów reform 8 ministrów edukacji w latach 90., oraz niedostatek niezbędnych środków na edukację, poszerzyły wśród nauczycieli zjawisko zmęczenia, niepewności, nieufności i w konsekwencji doprowadziły do tzw. "wypalenia ich sił". Prawie co drugi badany nauczyciel na początku 1999 r. bał się utraty pracy.

Także społeczności akademickie powinny wyciągać wnioski z wyników badań, w których studenci twierdzą: "Nauczyciele akademiccy nie liczą się z naszymi oczekiwaniami, niewiele też czynią, aby wciągnąć nas do dyskusji i wpływać na rozwój naszych zainteresowań", twierdzi 77,6% badanych studentów uczelni państwowych i 81,4% uczelni niepaństwowych. Problemy profesjonalnego doskonalenia się i rozwoju "nauczycieli nauczycieli" wymagają większej obecności nauk pedagogicznych i dydaktyk szczegółowych, ale także dyscyplin kierunkowych oraz zorganizowanych i odpowiedzialnych działań kadry kierowniczej uczelni kształcących nauczycieli.

Reforma szkoły i uczelni będzie sprzyjać procesowi poszerzania ich samorządności i autonomii oraz wzmacniania uprawnień i obowiązków dyrektorów i rektorów, a także ściślejszej więzi ze środowiskiem lokalnym. Odpowiedzialność za szkoły i uczelnie przenosi się "w dół" struktury systemu edukacji.

Proces uspołecznienia szkoły i uczelni jako systemu organizacyjnego i środowiska społecznego, kształtowanie etosu i kultury kadry pedagogicznej jest dziś realną szansą i powinnością wszystkich podmiotów edukacji. W społeczeństwie XXI wieku nowym kryterium rozwarstwienia stanie się wiedza, umiejętności i kompetencje. Dlatego szkoły i uczelnie powinny zająć miejsce zasadnicze w strategii kształcenia społeczeństwa wychowującego w cywilizacji ponowoczesnej.

Czynnikami i kierunkami przemian edukacyjnych i społecznych powinny być: koncentracja na kulturze ogólnej oraz realizacja wspólnych wartości cywilizacji europejskiej (prawa i swobody człowieka, prawomocność demokratyczna, równość szans jednostek, "kultura pokoju", poszanowanie innych ludzi, respektowanie mniejszości, myślenie racjonalne, ochrona ekosystemu, odpowiedzialność jednostkowa), rozwój przydatności do zatrudnienia i zdolności do efektywności ekonomicznej oraz uczenia się przez całe życie.

W reformowaniu edukacji niezbędna jest "odwaga utopii", ale także realizm, jawność, wyobraźnia i odpowiedzialność przy podejmowaniu decyzji. "Człowiek - jak pisał Aleksander Świętochowski - ukazuje swój rozum nie tyle w odpowiedziach, co w pytaniach". Społeczeństwa europejskie, i my z nimi, wchodzimy w kres głębokich przemian mających charakter wyzwań globalnych, nowych szans i zagrożeń społeczeństwa informacyjnego, ale także bulwersujących wydarzeń naukowych, społecznych i technicznych, wpływających na świat wartości ludzi oraz budzących wiele obaw i niepewności.

Podstawowym warunkiem rozwoju edukacji w Polsce jest więc określenie przez rząd jej prognozy oraz opracowanie kompleksowego i perspektywicznego programu polityki edukacyjnej i reformy systemu edukacji, której celem strategicznym jest osiągnięcie standardów edukacyjnych Unii Europejskiej.

Za zasadnicze idee edukacyjne należy przyjąć: rozumienie świata, kierowanie sobą i uczenie się przez całe życie oraz nieograniczanie reformy systemu edukacji tylko do szkoły i uczelni, a obejmowanie nią także organizacji, instytucji i środowisk edukacji równoległej, całej sieci edukacji dorosłych, a szczególnie mediów. Zadaniem edukacji jest bowiem przygotowanie ludzi nie tylko do korzystania z cywilizacji, ale także do świadomego uczestnictwa w dalszym procesie jej zmiany i rozwoju. Wychowanie społeczeństw do wolności, demokracji, cywilizacji i przemian oraz humanistycznego rozwoju jest zadaniem szczególnie skomplikowanym, dlatego wymaga otwartego dialogu i partnerstwa wszystkich podmiotów edukacji.

Reformowaniu edukacji powinno towarzyszyć jasne określenie i realizowanie zadań trzech kompleksów edukacyjnych: badań i eksperymentów pedagogicznych, praktycznej działalności nauczycielskiej oraz systemu kierowania i zarządzania szkolnictwem, a także dobra orientacja w polskim i europejskim rynku pracy.

Efektywna realizacja reformy systemu edukacji zależna będzie od takich czynników i działań, jak: opracowanie rządowego programu reformy edukacji na lata 2001-2002 i jego przyjęcie przez parlament, rozwijanie badań edukacyjnych (wola i umiejętność ich wykorzystywania), gruntowne zmiany w edukacji nauczycielskiej oraz w statusie nauczyciela, zainteresowanie szerokich kręgów społeczeństwa oraz władz wszelkich szczebli programem reformy, warunkami i sposobami jej realizacji oraz opracowanie wieloletniego programu wzrostu nakładów i racjonalności organizacji systemu edukacji oraz zdobywania środków, w tym także pozabudżetowych. Nie można zgodzić się na aktualny udział oświaty w wydatkach budżetowych państwa w PKB (ok. 3,0%, a na szkolnictwo wyższe ok. 0,84%).

Szczególną rolę w reformie systemu edukacji odgrywa szkoła i uczelnia, jako jej podstawowe ogniwa i systemy organizacyjne oraz środowiska społeczno-wychowawcze. Niestety, mają one obok cech pozytywnych, także wiele negatywnych. Dlatego w modelu i praktyce kreowania szkoły i uczelni przyszłości mieścić się powinny takie cechy i wartości jak wielostronna aktywność uczniów i studentów, polimetodyczność i polimedialność, umiejętność współpracy wszystkich ogniw i podmiotów edukacji, otwartość i humanizm w stosunkach interpersonalnych, równość szans edukacyjnych oraz harmonia interesów jednostkowych i zbiorowych.

Realizacja idei społeczeństwa informacyjnego i wychowującego wymaga śmiałego i odpowiedzialnego odchodzenia od rutyny, konserwatyzmu i krótkowzroczności, a także patentu na mądrość. Dziś i jutro będzie potrzebna postawa realisty i umiarkowanego optymisty, świadomego wyzwań i szans, ale także trudności i barier.

Edukacja jest ważnym warunkiem budowania świata, jako rzeczywistości duchowej i materialnej w skali kraju, Europy i współczesnego świata. Musi radzić sobie z nadmiarem wiedzy, jej szybką dezaktualizacją i nieprzystawalnością ludzkich kwalifikacji do zmieniającej się rzeczywistości społecznej, gospodarczej i kulturalnej. Jest, mimo jej słabości, społeczną wartością i kapitałem ludzkim oraz nadzieją. Powinna być także poważnym sprzeciwem wobec wielu antywartości oraz negatywnych zjawisk i zagrożeń ludzkiego bytu.

Nie ma tylko jednej prawdy o edukacji, w tym o edukacji nauczycielskiej. Eksperci i praktycy zgodni są jednak co do pewnej ilości idei, zasad i metod oraz stanu aktualnego, a także potrzeb i kierunków modernizacji. Trzeba się porozumiewać, wypełniać przestrzeń i czas mądrym ludzkim działaniem wszystkich podmiotów edukacji. Reformie systemu edukacji w Polsce, w tym edukacji nauczycielskiej, będą potrzebne realistyczne podstawy oraz świadomość wyzwań i szans, ale także trudności i barier w podnoszeniu jakości pracy szkoły, uczelni i całego systemu edukacji. Dlatego potrzebna jest współpraca ponad podziałami politycznymi i środowiskowymi. Niech politycy, naukowcy i nauczyciele mniej deklarują, a zaczną mądrze działać, bo edukacja jest kapitałem narodowym oraz wielkim obszarem zadań państwa i społeczeństwa. Dlatego słusznie stwierdza R.J. Arends: "Od nauczycieli XXI wielu będzie się żądać władania obszernym zasobem wiedzy: przedmiotowej, pedagogicznej, społecznej i z zakresu kultury; będą oni musieli stać się refleksyjnymi twórcami i profesjonalistami".

Czesław Banach