Recenzje

Następny artykuł
Poprzedni artykuł
Strona główna

Stanisław Szczur

Miasto i klasztor

Opublikowany niedawno pierwszy tom dziejów Częstochowy i klasztoru jasnogórskiego wpisuje się znakomicie w poważny już dorobek naukowy zespołu badawczego prof. Feliksa Kiryka, który z podziwu godną konsekwencją opracowuje monografie kolejnych miast. Wypracowany i sprawdzony w innych opracowaniach kwestionariusz badawczy w przypadku tego miasta okazał się niewystarczający. Cały zespół autorów miał bowiem świadomość, że w dziejach Polski Częstochowa jest miastem szczególnym. Na życiu i rozwoju miasta zaciążył w sposób niezwykły jasnogórski klasztor Paulinów, w którego murach znalazła się otaczana kultem ikona Matki Boskiej, nazwana później obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej. Licznym badaniom monograficznym nad dziejami fundacji paulińskiej i zagadkową historią cudownego obrazu nie towarzyszyło podobne zainteresowanie dziejami samego miasta. Tymczasem miasto i klasztor współistniały i wzajemnie na siebie oddziaływały. Przystępując do monograficznego opracowania dziejów miasta nie można pominąć klasztoru, tak jak w przeciwnym przypadku nie można zapomnieć o mieście. Te dwa wątki udało się autorom znakomicie połączyć. Zasługa w tym niewątpliwie redaktora naukowego tomu.

F. Kiryk
Feliks Kiryk

Rzadko się zdarza, by opracowywaniu monografii jakiegoś miasta towarzyszyły specjalnie organizowane sesje naukowe. A w tym przypadku tak właśnie było. Koncepcja wydawnictwa była dyskutowana na specjalnej sesji naukowej odbytej w 1995 r. w klasztorze jasnogórskim. W latach następnych zorganizowano jeszcze dwa, specjalistyczne już, spotkania naukowe poświęcone dziejom kolei żelaznych (1996) i roli klasztoru jasnogórskiego w polskiej kulturze religijno-politycznej przełomu XIX i XX wieku (1997). Środowisko historyczne miejscowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej od 1995 r. zaczęło publikować prace zbiorowe poświęcone różnym aspektom historii miasta. Niezależnie od tych przedsięwzięć naukowych ukazywały się (i ukazują nadal) Studia Claromontana poświęcone szeroko rozumianej historii Paulinów. Gdy do tego dodać cały szereg prac monograficznych i przyczynków poświęconych klasztorowi jasnogórskiemu, to można odnieść wrażenie, że autorzy omawianej publikacji mieli przygotowany przez poprzedników solidny grunt. Uważna lektura liczącego ponad 600 stron druku (dużego formatu) tomu przekonuje jednak, że zespół autorski wybrał bardziej ambitną drogę, podejmując żmudne kwerendy archiwalne. Taka praca od podstaw przyniosła owoce; udało się bowiem wzbogacić wiedzę faktograficzną z zakresu dziejów miasta i klasztoru, oraz, co nie mniej ważne, dokonać nowej interpretacji powszechnie znanych faktów.

Pierwszy chronologicznie tom dziejów Częstochowy obejmuje okres od czasów najdawniejszych do końca dawnej Rzeczpospolitej. W tak długim okresie czasu zarówno miasto jak i klasztor miały okresy wzlotów i upadków. Wszystkie te aspekty rozwoju miasta i klasztoru uwzględnili autorzy tomu. Monografia Częstochowy zaczyna się nieomal "klasycznie" od przedstawienia czytelnikowi środowiska przyrodniczego (Władysław Adam Nowak), by poprzez zaprezentowanie i skomentowanie odkryć archeologicznych (Marek Gedl) dojść do początków osady (Jacek Laberschek) i narodzin miasta lokacyjnego (Marceli Antoniewicz). Do tego miejsca czytelnik otrzymuje chronologicznie uporządkowany obraz najdawniejszych dziejów miasta i okolicy.

Wraz z pojawieniem się w Częstochowie Paulinów ów porządek monografii zostaje zaburzony. W dziejach miasta trzeba bowiem zrobić osobne miejsce na historię klasztoru. Rozwój fundacji skrupulatnie referuje Leszek Wojciechowski. Według jego ustaleń istotna rola Władysława Opolczyka w sprowadzeniu do Częstochowy Paulinów nie podlega dyskusji. Autor nie zdołał oczywiście ustosunkować się do najnowszej pracy ks. Tadeusza Kosa pt. Fundacja klasztoru jasnogórskiego w świetle nowej interpretacji źródeł. Ukazała się ona bowiem niemal równocześnie z omawianą tu monografią. Według ks. Kosa główna rola w sprowadzeniu do Częstochowy Paulinów przypadła biskupowi krakowskiemu Janowi Radlicy, a Władysław Opolczyk potwierdził jedynie przekazanie Paulinom kościoła parafialnego, jako patron parafii. Tak rozbieżne stanowiska badaczy na temat początków Paulinów w Częstochowie zapowiadają dalszą dyskusję naukową.

W kolejnych partiach monografii dzieje miasta przeplatają się z dziejami klasztoru jasnogórskiego. Wyraźną cezurą jest tu oblężenie Jasnej Góry przez Szwedów w czasie tzw. potopu szwedzkiego. Czytelnik może śledzić rozwój miasta do połowy XVII w. (Jerzy Rajman) i historię parafii św. Zygmunta (Janusz Zbudniewek), oraz poznać dorobek artystyczny klasztoru jasnogórskiego do połowy XVII w. (Jan Golonka). W ten sposób dochodzimy do wspomnianej cezury w dziejach miasta i klasztoru. Obrona klasztoru przed Szwedami należy do najbardziej znanych kart przeszłości Polski. Przypomniał ją znakomity znawca epoki Zbigniew Wójcik, sprowadzając ten ważny jasnogórski epizod wojny szwedzkiej do właściwych wymiarów.

Czasy po wojnach szwedzkich stanowią odrębny rozdział w dziejach miasta. Pokazano to kompetentnie w szkicu Częstochowa w latach 1660-1793 (Jerzy Rajman, Feliks Kiryk). Historyczny obraz miasta w tym okresie uzupełniają studia poświęcone urbanistyce (Jadwiga Borowska-Antoniewicz), oraz budownictwu i sztuce (Jerzy Żmudziński). Osobnym zagadnieniem, ważnym z punktu widzenia dziejów miasta i klasztoru, była konfederacja barska. Epizod ten przypomniał Andrzej Wasiak. Jego studium zamyka przedrozbiorowy okres w dziejach miasta. Osobne prace poświęcono w pierwszym tomie sztuce jasnogórskiej w dobie baroku (Jan Golonka), twierdzy jasnogórskiej (Wojciech Kęder) i heraldyce miejskiej w dobie przedrozbiorowej (Marceli Antoniewicz).

Monografia miasta bardzo często adresowana bywa do miejscowej społeczności, zainteresowanej historią swej "małej ojczyzny". W przypadku omawianej monografii jest to tylko część prawdy. Sława jasnogórskiego klasztoru sprawia, że publikacja ta spotka się zapewne z zainteresowaniem wykraczającym poza środowisko lokalne. Otrzymaliśmy bowiem kompetentnie i z wielkim znawstwem opracowany zarys dziejów miasta i klasztoru przedstawiony na szerokim tle wydarzeń o charakterze ogólnopolskim. Pozwoli to lepiej zrozumieć rolę i znaczenie Jasnej Góry w dziejach państwa i narodu.

Monografia Częstochowy otrzymała niezwykle staranną oprawę wydawniczą. Na szczególną zasługuje dobór materiału ilustracyjnego. Ilustracje pełnią w monografii dwojaką rolę; znakomicie uzupełniają teksy i stanowią swego rodzaju album poświęcony sztuce i rzemiosłu artystycznemu miasta i klasztoru. Wiele z nich zostało udostępnionych po raz pierwszy.

Planowana na cztery duże tomy monografia Częstochowy jest niezwykle ambitnym przedsięwzięciem naukowym i edytorskim. Ukazanie się tomu pierwszego dobrze wróży całemu przedsięwzięciu. Komitetowi redakcyjnemu należy życzyć jak najszybszego ukazania się kolejnych tomów. Należy mieć nadzieję, że będą one równie interesujące i kompetentnie opracowane, jak ten pierwszy.

Stanisław Szczur
Instytut Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego

Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru. T. 1 Okres staropolski, pod red. F. Kiryka, Urząd Miasta Częstochowa, Częstochowa 2002, 607 s.