Turystyka

Eligiusz Brzeźniak

Na kresowych szlakach - "UKRAINA 2002"

Bogatym jest taki człowiek, dla którego świat jest nieustannym odkrywaniem

G. Duhamel

Chęć ciągłego poznawania nowych przestrzeni, obiektów, odkrywania na nowo trwałych wartości materialnego dziedzictwa kultury spowodowała, że w dniach od 28 IV do 5 V br. odbyła się kolejna, czwarta już wycieczka autokarowa na Ukrainę. Uczestniczyli w niej pracownicy Akademii Pedagogicznej i zaprzyjaźnionych instytucji, zafascynowani kresowymi krajobrazami i poszukujący w nich śladów przeszłości kultury polskiej, a nawet znaków rodzinnych wspomnień.

Rozmiar: 66237 bajtów

Uczestnicy retrospektywnego spotkania towarzyskiego po wycieczce "Ukraina 2000" (por. "Konspekt" nr 7) zaproponowali, by trasa kolejnego wyjazdu wiodła na "dalekie kresy". Wychodząc naprzeciw tym życzeniom, pracownicy Instytutu Geografii AP pod kierownictwem prof. Jana Lacha, przy współpracy prof. Feliksa Kiryka i dr. Czesława Michalskiego z Instytutu Historii AP, zaproponowali trasę, która wiodła z Krakowa przez Lwów, Żółkiew, Równe, Żytomierz, Berdyczów, Kijów, Kaniów, Białą Cerkiew, Winnicę, Niemirów, Tulczyn, Chocim aż do Kamieńca Podolskiego. 37 uczestników wyprawy mogło zatem podziwiać krajobraz pięciu krain geograficznych: Roztocza, Wyżyny Wołyńskiej, Niziny

Naddnieprzańskiej, Wyżyny Naddnieprzańskiej i Wyżyny Podolskiej. Każda z nich nosi swoiste rysy wyrażone w wyglądzie krajobrazu. Pas wzniesień Roztocza Wschodniego sięgający po Lwów, stanowi przedłużenie polskiej części wału Roztocza. Wyżyna Wołyńska tworzy szeroki płaskowyż okryty glinami, piaskami i lessami. U podnóża krawędzi oddzielającej ją od Wyżyny Podolskiej występują liczne podmokłości i bagniska. Nizina Naddnieprzańska ma charakter równiny lessowej opadającej progiem w szerokie dno doliny Dniepru. Na jego terasach zalewowych i w zlewniach niektórych dopływów występują powierzchnie zabagnione. Z kolei głównymi elementami rzeźby Wyżyny Naddnieprzańskiej są szerokie garby o płaskiej wierzchowinie, okryte grubą warstwą lessu. Wyżynę Podolską tworzy rozległa płyta, pocięta głębokimi dolinami rzecznymi (Dniestru, Seretu, Zbrucza, Smotrycza), często o charakterze jarów.

Największą rzeką Ukrainy jest Dniepr, poprzegradzany licznymi zaporami. Powstały w ten sposób sztuczne zbiorniki wodne, z których największe zajmują powierzchnię ponad l2 000 km². Podziwialiśmy jeden z nich, Zbiornik Kaniowski o długości 162 km i szerokości 5 km, a nawet przejechaliśmy przez koronę zapory.

Obok urozmaicenia morfologicznego główną cechą środowiska przyrodniczego tej części Ukrainy jest różnorodność świata roślin. Trasa wycieczki na odcinku od Żółkwi do Kijowa wiodła granicą między biogeograficzną strefą lasów mieszanych na północy a strefą lasostepu na południu. Naturalna roślinność stepowa zachowała się tylko lokalnie na Wyżynie Wołyńskiej i na Nizinie Naddniestrzańskiej. Dominują więc otwarte krajobrazy roślinne utworzone przez uprawy pszenicy i buraka cukrowego. We wschodniej, naddnieprzańskiej części powierzchnie te są często zamknięte pasami roślinności wysokiej, pełniącej rolę ochronną przed suchymi i ciepłymi wiatrami ("suchowiejami"), wzmagającymi procesy degradacji powierzchniowej, pylastej warstwy gleby. Formację leśną reprezentują lasy mieszane (liściasto-sosnowe), a na glebach piaszczystych i piaszczysto-gliniastych - bory sosnowe.

Rozmiar: 25445 bajtów

Podziwiane z okien autobusu pejzaże przywodzą na myśl fragmenty Sienkiewiczowskich opisów kresowych krajobrazów, z oddalonymi od siebie o wiele kilometrów wsiami i miasteczkami. A w nich można spotkać ślady polskiej obecności, znaczone ruinami pałaców, zamków i świątyń różnych wyznań, a także nagrobnymi napisami na miejscowych nekropoliach. Do największych z nich należą stanowiące jedną całość Cmentarz Łyczakowski i Cmentarz Orląt we Lwowie, miejsca szczególnej refleksji i zadumy nad świadectwami historii obu narodów.

Niemalże obowiązkiem każdej z naszych dorocznych wycieczek jest wizyta w malowniczo usytuowanych warowniach w Kamieńcu Podolskim i Chocimiu, świadkach chwały XVII-wiecznego oręża polskiego. Na zamkach w Dubnie i Złoczowie były lub są prowadzone prace konserwatorskie, zaś po zamkach w Żółkwi i Korcu pozostały tylko ruiny. Duże wrażenie wywiera wysoko wzniesiona bryła zamku w Olesku, miejscu narodzin dwóch królów: Jana III Sobieskiego i Michała Wiśniowieckiego.

W różnym stanie są magnackie pałace. Zespół pałacowo-parkowy w Niemirowie (ostatnia właścicielka M. Szczerbatowa z d. Potocka) służy jako obiekt wypoczynkowy. Główna część pałacu Branickich w Białej Cerkwi jest używana do celów dydaktycznych. Podobnie wykorzystywana jest tylko centralna część jednej z największych rezydencji Rzeczypospolitej - pałac Potockich w Tulczynie.

Różnorodność stylów reprezentują zwiedzane świątynie: neogotyk - kościół w Równem, późny gotyk - katedra w Kamieńcu Podolskim, renesans - kolegiata w Żółkwi, barok - kościół bernardynów w Żytomierzu i kościół w Szarogrodzie, a klasycyzm - kościół parafialny w Białej Cerkwi.

Prawosławne budowle sakralne w pełni mogliśmy podziwiać w Kijowie. Najbardziej znane to Sobór Sofijski i monastyr Peczerska Ławra, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO. Obok nich wiele mniejszych, ale nie mniej urokliwych monastyrów (Bratski, Fłorowski, Władymirski) i cerkwi (św. Andrzeja, Spaska, Porowska). W Kijowie mogliśmy zobaczyć także m.in. gmach uniwersytetu, muzeum sztuki, Złote Wrota, cytadelę, pomniki upamiętniające najważniejsze wydarzenia w życiu miasta i kraju (np. kolumna przypominająca nadanie praw miejskich), podziwiać miasto z pokładu pływającego po Dnieprze statku i odbyć spacer po głównej arterii miasta - sławnym Kreszczatiku.

Niektóre z kresowych miejscowości, sytuacje i fakty, jakie się z nimi wiążą, do dzisiaj zachowały się w przekazie ustnym. Do nich należy zaliczyć chociażby znane określenia "Fujara z Mościsk" czy "Pisz na Berdyczów". To ostatnie według M. Czumy & L. Mazana (Austriackie gadanie czyli Encyklopedia Galicyjska, Kraków 1998) ma oznaczać brak możliwości kontaktu z autorem informacji szczególnie ze strony "(...) wierzycieli, skrzywdzonych panien, pozwów sądowych etc.". W rzeczywistości Berdyczów jest uroczym 100-tysięcznym miastem, znanym z wielu zabytków (zespół klasztorny karmelitów bosych, dwie cerkwie, synagoga, mykwa) oraz jako największe sanktuarium maryjne na Ukrainie.

Obserwowana w czasie wycieczki różnorodność krajobrazowa, kulturowa, etniczna i wyznaniowa stwarzały okazje do szczegółowych analiz, dyskusji, polemik. Tematy te poruszali w swoich wystąpieniach uczestnicy podróży, znakomici specjaliści z różnych dyscyplin geografii, ekonomii, historii, architektury. Wielu z nich jest wysokiej klasy mówcami, dzięki czemu mimo ogromnej dawki fachowej wiedzy, wystąpienia te spotykały się z żywym zainteresowaniem.

Sprzyjająca pogoda, sprawna organizacja, bezpieczna jazda (dzięki znakomitym umiejętnościom obu kierowców - J. Bały i J. Zatorskiego) pozwoliły zrealizować bogaty program turystyczno-poznawczy na trasie liczącej prawie 2700 kilometrów.

Eligiusz Brzeźniak