Dydaktyka

Marzena Stawczyk

"Jesteśmy po to, aby dać świadectwo"

Działalność Centrum Edukacyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu

Muzeum oświęcimskie odwiedza każdego roku prawie pół miliona osób. Przyjeżdżają tu ludzie z różnych stron kraju i z całego świata. To szczególne miejsce, będące świadkiem kaźni półtoramilionowej rzeszy ludzi różnego pochodzenia, wyznania, osobowości. Wobec tragedii, która wydarzyła się kilkadziesiąt lat temu, nie można przejść obojętnie. O Auschwitz pisali i piszą dziennikarze, poeci, prozaicy, powstają filmy na temat życia i umierania w obozie. Ale to, co przeczytamy czy usłyszymy o obozie, nie zastąpi wizyty w Oświęcimiu, na pewno szokującej, poruszającej, ale niezbędnej w procesie samokształcenia i poznania historii, którą nasycone jest to miejsce. Niejednokrotnie nasza indywidualna wiedza na temat Auschwitz wydaje się niepełna, niekiedy zamazana. Centrum Edukacyjne w Oświęcimiu powstało właśnie po to, by każdy człowiek mógł poznać fakty i uzupełnić swą wiedzę na temat wydarzeń tamtego czasu.

Centrum Edukacyjne Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu powstało w styczniu 1999 roku. Nie znaczy to jednak, że działalność edukacyjna rozpoczęła się w Muzeum pod koniec lat dziewięćdziesiątych. Jak mówi kierownik Centrum, Andrzej Kacorzyk: "Działalność oświatowa rozpoczęła się tuż po wojnie, w pierwszych chwilach po wyzwoleniu. Pierwszymi osobami, które zapoznawały z historią obozu stali się byli więźniowie. Oni jako pierwsi zaczęli oprowadzać ludzi po terenie obozu, zbierać dokumenty i organizować ekspozycję muzealną". Później z historią obozu zaznajamiali etatowi pracownicy, którzy nie tylko w Muzeum, ale i na terenie całego kraju zaczęli organizować akcje prelekcyjne, wykłady, sympozja filmowe i wystawy. Znaczący rozwój działań edukacyjnych w Oświęcimiu przypada na lata 90. Wzrosła wtedy liczba przewodników, zaczęto organizować seminaria naukowe, wykłady dla nauczycieli, studentów, gimnazjalistów z kraju i z zagranicy. Centrum Edukacyjne stanowi kontynuację działalności muzealnego Działu Oświatowego. Działania Centrum są dwukierunkowe: tzw. edukacji masowej obejmującej wszystkich przyjeżdżających do Muzeum, oraz edukacji wąskiej grupy osób szczególnie zainteresowanych historią KL Auschwitz. Pierwszy z tych kierunków działań realizuje Sekcja Obsługi Odwiedzających, zajmująca się rezerwacją przewodników, oprowadzaniem grup, przygotowaniem zwiedzania w zależności od zainteresowań zwiedzających, czyli zapewniająca przybyłym profesjonalną informację i obsługę. Biuro proponuje zwiedzanie standardowe, trwające ok. 3,5 godziny, studyjne sześciogodzinne zwiedzanie jednodniowe, oraz dwudniowe zwiedzanie studyjne, w zależności od preferencji grup i osób zwiedzających indywidualnie. Każda z form zwiedzania obejmuje dwie części byłego obozu - tzw. Auschwitz I i Auschwitz II Birkenau. Oprócz tego pracownicy Sekcji opiekują się ekipami filmowymi, których każdego roku co najmniej kilkadziesiąt realizuje filmy dokumentalne. Druga grupa pracowników prowadzi wyłącznie działania edukacyjne, nastawione na poznanie i pogłębianie wiedzy o Auschwitz. W zakresie edukacji Centrum proponuje zainteresowanym bogatą ofertę oświatową w formie seminariów, studiów podyplomowych, konferencji, pobytów studyjnych i lekcji muzealnych. "Chcemy, aby oferta naszego Centrum była na tyle bogata, by wszyscy pragnący poszerzać swoje wiadomości na temat Auschwitz, znaleźli coś dla siebie" - mówi Andrzej Kacorzyk. Centrum Edukacji przygotowało programy dla nauczycieli, studentów, uczniów szkół średnich i gimnazjów.

Z myślą o nauczycielach powstały studia podyplomowe Totalitaryzm-Nazizm-Holocaust organizowane wspólnie z Akademią Pedagogiczną w Krakowie. W ubiegłym roku 52 słuchaczy odebrało z rąk rektora AP prof. Michała Śliwy świadectwa ich ukończenia. Był to już trzeci, najliczniejszy rocznik słuchaczy. Do tej pory ukończyło je 120 osób. W czasie dwóch semestrów studenci zgłębiają wiedzę dotyczącą m.in. losu narodu żydowskiego i polskiego w czasie drugiej wojny światowej i w okresie powojennym, poszerzają wiadomości o informacje dotyczące Holocaustu i obozów koncentracyjnych w literaturze i sztuce, zajmują się również totalitaryzmem i nazizmem w szkolnej edukacji. Z myślą o pedagogach Centrum organizuje także seminaria czterodniowe o nazwie Auschwitz - historia i symbolika.

Spotkania te wypełniają wykłady na temat losu poszczególnych grup narodowościowych i wyznaniowych w KL Auschwitz-Birkenau, projekcje filmów dokumentalnych o tematyce oświęcimskiej, praca w Archiwum i Dziale Zbiorów, oraz specjalistyczne zwiedzanie terenów obozu z byłymi więźniami Auschwitz. Dla nauczycieli organizuje się także jedno- i dwudniowe seminaria oraz pobyty studyjne poświęcone wykładom na wybrane tematy z historii obozu, prezentacjom filmów dokumentalnych i fabularnych pod kątem ich wykorzystania w pracy z młodzieżą. Celem seminariów jest zachęcenie nauczycieli do zajęcia się tematyką Auschwitz i Holocaustu oraz do podjęcia działań pedagogicznych kształtujących pozytywne postawy młodego pokolenia. Ta forma szkoleń jest szczególnie popularna wśród pedagogów z zagranicy. W ramach dokształcania nauczycieli odbywają się jednodniowe konferencje tematyczne, które rozszerzają problematykę poruszaną na seminariach i studiach podyplomowych. Proponowane tematy konferencji to m.in. Los dzieci w Auschwitz, Cygański obóz familijny w Birkenau, czy Symbolika i znaczenie Auschwitz dla różnych grup narodowych i religijnych.

Muzeum oświęcimskie gości każdego roku nie tylko nauczycieli, ale i ludzi młodych - studentów, uczniów. Jak zaznacza Andrzej Kacorzyk, także dla nich przygotowano interesujące propozycje bliższego poznania historii Auschwitz i ludzi tam żyjących, którzy byli często bardzo młodzi. Od trzech lat Centrum współpracuje z Uniwersytetetami: Jagiellońskim, Wrocławskim oraz Warszawskim. Od trzech lat wraz ze studentami dziennikarstwa z Warszawy realizuje projekt pt. Europa według Auschwitz. Ma on na celu zebranie fragmentów wspomnień ofiar obozu (tysiące relacji ocalałych z obozu znajduje się w Archiwum muzealnym) w celu napisania historii obozu "ustami ofiar". W ramach edukacji studentów odbywają się seminaria i pobyty studyjne, które podobnie jak spotkania dla nauczycieli, mają na celu poznanie tematyki obozowej, czemu służy zwiedzanie studyjne byłego obozu, pokazy filmów o tematyce obozowej, spotkania z byłymi więźniami, prelekcje w Archiwum i Dziale Zbiorów.

Program seminariów może zostać poszerzony o wizytę w jednym z ośrodków edukacji powstałych wokół Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau, jakimi są: Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży, Żydowskie Centrum Edukacyjne przy synagodze Chewra Lombei Misznajot w Oświęcimiu, Międzynarodowe Centrum Modlitwy i Dialogu.

Do Oświęcimia przybywa każdego roku nie tylko młodzież studencka, ale i uczniowie szkół średnich oraz gimnazjów. Duże znaczenie mają dla młodzieży pobyty studyjne, jedno- i dwudniowe, podczas których zwiedza się obóz, bierze udział w lekcjach muzealnych, ogląda filmy dokumentalne, uczestniczy w zajęciach warsztatowych i wykładach, odbywa zajęcia w Archiwum lub Dziale Zbiorów. Co istotne, tematyka i program zajęć uzgadniane są wcześniej z opiekunem grupy, w zależności od specyfiki grupy i preferencji nauczyciela. Centrum przygotowało propozycję dla szkół średnich, przede wszystkim z myślą o maturzystach, dla których pobyt w Oświęcimiu jest szczególnie istotny. Dla zrozumienia literatury okresu wojny i okupacji wizyta w obozie jest przecież nieodzowna. "Współpracujemy stale z kilkoma szkołami w Polsce - mówi Andrzej Kacorzyk - to m.in. Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie, LO im. Adama Asnyka w Bielsku-Białej i Powiatowy Zespół nr 3 Szkół Technicznych i Ogólnokształcących w Oświęcimiu. Z ostatnią z wymienionych przeze mnie szkół zorganizowaliśmy 16 stycznia 2001 r. konferencję dla młodzieży Moje wyzwolenie, związaną z rocznicą wyzwolenia obozu i historią ewakuacji KL Auschwitz".

Centrum otwarte jest na nawiązywanie kontaktów ze szkołami w całym kraju i poza jego granicami. Dla młodzieży gimnazjalnej organizowane są głównie lekcje muzealne na wybrane tematy z historii Auschwitz, np. Codzienne życie więźnia w obozie, Literatura a rzeczywistość obozowa, Sztuka nielegalna w KL Auschwitz. Zwiedzanie przez gimnazjalistów obejmuje zazwyczaj trzyipółgodzinny pobyt studyjny.

Bardzo ważnym składnikiem funkcjonowania Centrum Edukacyjnego w Oświęcimiu są kontakty z pedagogami, studentami i uczniami z zagranicy. Aby zapobiegać licznym, wynikającym z niewiedzy i uprzedzeń nieporozumieniom, w Oświęcimiu organizowane są seminaria i pobyty studyjne dla ludzi z całego świata, mające na celu zapoznanie ich z historią obozu i problemami drugiej wojny światowej. Centrum współpracuje z wieloma instytucjami zagranicznymi, głównie z Izraela, Niemiec, Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Skandynawii, zajmującymi się tematyką pokrewną działalności Muzeum. Organizowane są wyjazdy i podróże studyjne po Polsce i Europie Środkowej dla nauczycieli, pracowników muzeów i miejsc pamięci, pedagogów, pracowników i studentów, oraz uczniów szkół średnich. Najistotniejszym punktem pobytu tych grup w Polsce jest jedno- lub dwudniowy program merytoryczny realizowany w Muzeum i na terenie byłego obozu Auschwitz-Birkenau. Program ten obejmuje zwiedzanie Muzeum i terenów byłego obozu, projekcje filmów dokumentalnych, wykłady na temat historii Auschwitz, dyskusje dotyczące wartości wychowawczych i edukacyjnych, wizyty w Miejscu Pamięci. Rozmawia się także na temat znaczenia Auschwitz dla różnych grup narodowych i religijnych. Młodzież i dorośli z innych krajów zwiedzają w czasie takiego pobytu także inne miejsca, najczęściej Kraków. Od czterech lat organizuje się dwutygodniowe kursy dla pedagogów z Izraela, których celem jest konfrontowanie i porównywanie polskiej i żydowskiej pamięci o drugiej wojnie światowej, co sprzyja lepszemu zrozumieniu i zmianie stereotypowego myślenia. Izraelscy nauczyciele zapoznają się także z kulturą, tradycjami i pięknem kraju praojców, słuchają wykładów pracowników naukowych Muzeum i polskich uczelni, a podczas weekendowych podróży studyjnych zachwycają się urokami Krakowa i polskich gór.

Warto wspomnieć o kursach organizowanych w Izraelu przez Instytut Pamięci Yad Vashem na temat historii i kultury Żydów polskich oraz Holocaustu. Kursy te składają się z dwóch części: pierwsza odbywa się w Polsce i polega na dwudniowym przygotowaniu do wyjazdu, przy pomocy prelekcji dotyczących historii Auschwitz i losu Żydów. Tak przygotowani uczestnicy wyjeżdżają następnie na dwa tygodnie do Yad Vashem, gdzie program zajęć jest niezwykle interesujący. Wykłady odbywają się tam codziennie, zwykle jest to 5 spotkań prelekcyjnych każdego dnia. W ubiegłym roku 32-osobowa grupa nauczycieli i przewodników Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, bo głównie dla nich organizowane są te wyjazdy, brała udział w takim kursie i mimo napiętej sytuacji politycznej w Izraelu wróciła bezpiecznie, pełna wrażeń i pomysłów do dalszej współpracy.

Oświęcimskie Centrum Edukacji przygotowało też coś dla pedagogów chcących nauczać o Auschwitz. Opracowano dwie serie materiałów historycznych i dydaktycznych dla polskich nauczycieli oraz dla studentów i uczniów. Pierwsza seria nosi tytuł Jak przygotować uczniów do zwiedzania miejsc pamięci - pakiety edukacyjne dla nauczycieli. Materiał ten składa się z książki dla nauczycieli Los Polaków i Żydów w KL Auschwitz, zeszytu zawierającego materiały ikonograficzne i konspekty lekcji przygotowujących młodzież do zwiedzania byłego obozu, oraz zeszytu zawierającego dokumenty i zdjęcia archiwalne, a także konspekty lekcji podsumowujących zwiedzanie. Druga seria materiałów to Wybrane zagadnienia z historii Auschwitz - teczki tematyczne dla nauczycieli, studentów i przewodników. Seria ta ma na celu przedstawienie poszczególnych aspektów historii obozu, losu więźniów, m.in. kobiet ciężarnych i dzieci urodzonych w Auschwitz, eksperymentów medycznych, ewakuacji, likwidacji i wyzwolenia obozu.

Patrząc na wielość propozycji edukacyjnych w oświęcimskim Centrum Edukacji nie sposób zaprzeczyć, że placówka istnieje właśnie po to, aby "dać świadectwo". Pracownicy tej instytucji czynią wszystko, aby ci, którzy pragną pogłębić swoją wiedzę na temat tamtego, tragicznego czasu, wyjechali z Auschwitz z poczuciem spełnienia obowiązku wobec siebie i historii. W obozie każdego roku pojawia się przeciętnie 500 tys. ludzi. To dla nich Centrum wciąż poszerza swą edukacyjną ofertę. O Auschwitz po prostu trzeba wiedzieć więcej, niż to co podają podręczniki.

Centrum Edukacyjne Muzeum Auschwitz-Birkenau
muzeum@auschwitz.org.pl

Marzena Stawczyk