Dydaktyka 

Egon Schmuck

Zabawa i zabawka jako produkty cywilizacji

Rozpatrując zabawkę w kontekście cywilizacyjnym trzeba zaznaczyć, że powstaje ona w wyniku rozwoju technicznego (od prostych zabawek drewnianych do zabawek typu High--Tech). Na rynku gospodarczym traktowana jest przede wszystkim jako źródło korzyści materialnych. Kulturowy aspekt zabawki pozwala zauważyć pewną różnicę w funkcji, jaką widzą w zabawce jej nabywcy (dorośli) i użytkownicy (dzieci).

W procesie kulturowych przeobrażeń zmieniają się również zabawy i zabawki. Łączy się to z nowymi funkcjami rodziny oraz zmianami relacji między trzema podstawowych formami aktywności człowieka: pracą, nauką i zabawą. Na przykład w społeczeństwie industrialnym główną formą ludzkiej aktywności stała się praca. Ale cała nasza kultura wywodzi się przecież z zabawy. Można więc przypuszczać, że kiedy w przyszłości zwiększać się będzie ilość czasu wolnego, wówczas z powrotem zyska na znaczeniu kultura zabawy.

Zabawa i zabawka jako produkty cywilizacji nie powinny przyczyniać się do zubożenia kultury. Stanowią one istotny składnik kulturowego dziedzictwa i oddziałują twórczo na kulturową rzeczywistość. Zabawka nie może być traktowana jedynie jako artykuł rynkowy, którego popyt zależy od preferencji pedagogicznych i możliwości finansowych dorosłych.

Zabawkę należy widzieć przede wszystkim jako przedmiot do zabawy, który daje możliwość zdobywania wiedzy i doświadczenia, kształtuje umiejętności i sprawności, pobudza aktywność poznawczą, twórczą, ruchową, wspomagając społeczny i emocjonalny rozwój dziecka.

Według Briana Sutton-Smitha, we współczesnym, nastawionym na posiadanie społeczeństwie zabawka oferowana przez projektantów i producentów świadczy częściej o dążeniu do kształtowania pożądanych z punktu widzenia jej twórców zachowań konsumenckich, niż znajomości rozwoju dziecka. We współczesnej rodzinie zabawka funkcjonuje jako wymiana obowiązku i zabawy. Przywoływany autor zwraca ponadto uwagę na funkcję zabawki jako przedmiotu zapewniającego samodzielne zajęcie się dziecka w czasie wolnym. Zabawka służy więc samoedukacji dziecka, ale zarazem staje się przyczyną jego izolacji. Sytuację takiego dziecka można określić następująco: "Chcemy ci podarować zabawkę, ponieważ cię lubimy i chcemy cię mieć blisko siebie, ale teraz idź i się nią pobaw".

Konieczność zwrócenia szczególnej uwagi na zabawę i zabawkę wynika z następujących powodów:

- zabawa obok nauki i pracy jest podstawową formą aktywności człowieka. Powinna zatem w każdym okresie jego rozwoju być tym formom równoważna. Ludzie, którzy często się bawią, są zrównoważeni, spokojni, bardziej kreatywni, mają większe umiejętności komunikacyjne aniżeli ci, których określić można jako Spielmuffel [A. Brzezińska w pracy Aktywność zabawowa i jej znaczenie dla rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym, "Oświata i Wychowanie", wersja B, 1984, nr 19, używa określenia "popsuj-zabawa" - przyp. tłum.]

- zabawa łączy elementy nauki i pracy

- jest nośnikiem kultury, utrwala dziedzictwo narodowe i ma charakter kulturotwórczy

- podejmowana spontanicznie jest najefektywniejszą metodą uczenia się.

Dające się obecnie obserwować tendencje do "zdominowania zabawy" przez siły rynku mogą prowadzić do zmniejszenia jej znaczenia kulturowego. Widzieć w tym trzeba również zagrożenie dla kultury. Dlatego też powinnością dorosłych mających wpływ na projektowanie, produkcję i wykorzystywanie zabawek jest jasne i odpowiedzialne realizowanie zadań, z których najważniejsze ująć można w kilku punktach:

1. Uwzględnianie kulturowo-historycznego wymiaru misji zabawy i zabawki. Zachowanie niezbędnej równowagi między rzeczywistością a wirtualnością. W dzisiejszym świecie gry komputerowe i obraz telewizyjny stały się najsilniej i najbardziej masowo oddziałującymi nośnikami wirtualności. Telewizja ze względu na swój ogromny zasięg i atrakcyjność przekazywanych treści w dużym stopniu zdominowała życie współczesnego dziecka. Stanowi główne źródło informacji i rozrywki, kształtuje gusty oraz normy społeczne. Wywiera wpływ na sposób myślenia i działania, który zależny jest od zawartych w niej treści.
2. Rozwijanie i pielęgnowanie w zabawie umiejętności współżycia z innymi ludźmi; chodzi tu między innymi o zdolność współprzeżywania, wspólnej radości, zrozumienia wobec innych kultur, rozwijanie wyobraźni i postaw twórczych itp.
3. Zachowanie niezbędnej równowagi między rzeczywistością a wirtualnością. W dzisiejszym świecie gry komputerowe i obraz telewizyjny stały się najsilniej i najbardziej masowo oddziałującymi nośnikami wirtualności. Telewizja ze względu na swój ogromny zasięg i atrakcyjność przekazywanych treści w dużym stopniu zdominowała życie współczesnego dziecka. Stanowi główne źródło informacji i rozrywki, kształtuje gusty oraz normy społeczne. Wywiera wpływ na sposób myślenia i działania, który zależny jest od zawartych w niej treści.
4. Stworzenie następujących warunków wspólnej zabawy: niezbędnego czasu i przestrzeni, spokoju, organizacji, zapewnienie współuczestników zabawy (rówieśników, dorosłych), wsparcia, słuchania, zachęty do fantazjowania, wyobraźni, możliwości wyładowania energii i odreagowywania.

Literatura

Detter H., Spielzeug - Handbuch zur Geschichte und Pedagogik der Spielmittel, Beltz Verlag, Weinheim und Basel 1976

Huizinga J., Homo Ludens, 3. Auflage Basel, Brüssel, Köln, Wien Akademische Verlagsanstalt Pantheon 1951

Rifkin J., Das Verschwinden des Eigentums, Campus Verlag Frankfurt, New York 2000

Scheuerl H., Das Spiel, 8. Auflage, Weinheim 1969

Sutton-Smith B., Konfiliktsozialisierung im Spiel, In: H. Scheuerl, Theorie des Spiels, 10. Aufl. Weinh. 1975

Przełożyli Bożena Muchacka, Krzysztof Kraszewski  

Copyright © zespół "Konspektu" Kraków, lipiec 2002
Statystyka