Recenzje

Ewa Bielenda

Proza polska końca XX wieku a postmodernizm

Niemalże w rocznicę konferencji naukowej, zorganizowanej przez Instytut Filologii Polskiej Akademii Pedagogicznej w Krakowie, ukazały się Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria I. Są one kontynuacją Rocznika Naukowo-Dydaktycznego Akademii Pedagogicznej. Prace Historycznoliterackie, którego dwanaście tomów ukazało się do 2001 roku.

Wspomniana konferencja odbyła się we wsi Maniowy, nieopodal Czorsztyna. Jej temat brzmiał: Proza polska końca XX wieku. Postmodernizm? Wzięli w niej udział pracownicy naukowi, doktoranci oraz studenci krakowskiej AP. W ciągu trzech dni (20-21 kwietnia 2001 r.) w atmosferze niezwykle żywej dyskusji zaprezentowano i omówiono kilkanaście referatów dotyczących literatury współczesnej. W Annales... znalazło się 16 z nich (opatrzone zostały one streszczeniami w języku angielskim), a także fragmenty dyskusji. Wszystkie, choć ich szczegółowe tematy są rozmaite, łączy wspólny wątek - próba odniesienia się do zagadnienia postmodernizmu.

Niezaprzeczalną zaletą tomu jest jego "wielogłosowość". Każdy z szesnastu autorów składających się nań tekstów, posiada indywidualny styl, korzysta z innych narzędzi w dowodzeniu wyznaczonych przez siebie tez. Obok referatów podejmujących próbę zdefiniowania zjawiska bądź pewnych jego aspektów, umieszczone są rozprawy ilustrujące teorie konkretnymi tekstami literackimi, dokonujące analizy poszczególnych dzieł lub dorobku polskich prozaików.

"Wielogłosowość" owa polega również na objęciu wspólnym tematem wielu aspektów polskiej kultury. Annales... uwypuklają wieloaspektowość postmodernizmu, gdyż zajmują stanowisko nie tylko w kwestii literatury, lecz także szeroko rozumianej sztuki, socjologicznego kontekstu tego zjawiska, zawierają charakterystykę postmodernistycznych aktów kultury z pogranicza literatury i sztuki teatralnej, literatury i socjologii, a nawet marketingu.

Całość otwiera praca Bolesława Farona Polowanie na postmodernistów we wsi Maniowy. Jest ona przeglądem sądów i teorii, powstałych zarówno na gruncie polskim (m. in. Włodzimierza Boleckiego, Ryszarda Nycza, Kazimierza Bartoszyńskiego) jak i za granicą (np. Jean-François Lyotard, Franklin R. Ankersmit, Brian McHale), dotyczących rozległego w swym zasięgu i różnorodności form zjawiska, zwanego postmodernizmem. Stanowi ona cenne wprowadzenie do cyklu referatów dotyczących zjawisk i utworów, które składają się na panoramiczny obraz polskiej prozy współczesnej. A ponieważ niektórzy spośród teoretyków i krytyków literatury twierdzą, iż postmodernizm w Polsce nie istnieje, cykl ten, zdaniem B. Farona, jest swego rodzaju "polowaniem na polskich postmodernistów". Polowanie... otwiera dyskusję nad współczesną literaturą powstałą na gruncie polskim. Pierwszym w niej głosem jest praca dotycząca pozycji narratora w polskiej prozie współczesnej.

Próbę określenia tejże pozycji podjął w swej pracy pod tytułem O pewnym przypadku autobiografii w polskiej prozie po 1989 roku. Przymiarki do opisu Zbigniew Bauer. Referat ten, oparty na niezwykle precyzyjnej konstrukcji myślowej, stanowi charakterystykę miejsca i znaczenia podmiotu wypowiedzi w polskiej prozie współczesnej. Autor, stawia tezę, iż: Mechanizmy oswajania świata, jego modele, reguły ustrukturowania, poddawania potwierdzaniu lub falsyfikacji są produktami języka. Rzeczywistość, z jaką mamy do czynienia, jest światem zmediatyzowanym, przefiltrowanym przez język, a jeszcze lepiej - przez polifoniczną, wielowarstwową sieć różnych języków, jakimi mówi do nas kultura (s. 17).

I, paradoksalnie, wywodzi tę tezę z fragmentu przekazu pochodzącego z I wieku, zwanego "Namaszczeniem w Betanii", zawartego w Ewangelii wg św. Mateusza. Bauer dowodzi, iż poprzez odejście od mimesis, przesunięcie punktu ważności z etyzacji wypowiedzi ku jej estetyzacji, dochodzi się do modelu charakterystycznego dla literatury po 1989 roku, która tworzy "autonomiczne światy, dla których należy teraz znaleźć odpowiedniki w świecie". Stąd już krok tylko do postawy zwanej estetyką "kampu". Artykuł stanowi szkic do badań nad istotą tekstów postmodernistycznych, próbę odpowiedzi na postawione w tekście pytanie "Jak opisać świat, w który został wpisany sam język opisu?" Wywód autora jest logiczny, pozbawiony zbędnych dygresji, charakteryzuje się precyzją sądów i perfekcyjnie dopracowaną strukturą.

Kolejna praca Śmiech postmodernistów Bogusława Gryszkiewicza dotyczy zaś głównych elementów łączących zdecydowaną większość tekstów postmodernistycznych, mianowicie - parodii, pastiszu, ironii oraz różnych form komizmu. Autor wyraźnie sugeruje, że w wielu przypadkach dorobek polskich postmodernistów pozostaje w zależności od doświadczeń literatury obcej, zwłaszcza amerykańskiej. Swe tezy ilustruje przykładami zaczerpniętymi m.in. z twórczości Manueli Gretkowskiej i Nataszy Goerke. Praca B. Gryszkiewicza stanowi doskonałe wprowadzenie do kolejnych referatów, omawiających konkretne dzieła lub dorobek poszczególnych autorów.

Annales... zawierają rozprawy dotyczące twórczości Leopolda Buczkowskiego, Jerzego Andrzejewskiego, Henryka Grynberga, Stanisława Czycza, Pawła Huellego, Manueli Gretkowskiej, Andrzeja Stasiuka, Olgi Tokarczuk, Andrzeja Sapkowskiego, oraz Witolda Gombrowicza. W pracach tych analizie poddano różne aspekty prozy wymienionych autorów.

Obok przemyśleń Stanisława Burkota (Proza Manueli Gretkowskiej) na największą uwagę zasługuje wśród nich tekst Adama Kulawika o znamiennym tytule Jak zrobiony jest Weiser Dawidek Pawła Huellego i co z tego wynika. Zgodnie z tytułową zapowiedzią autor w mistrzowski sposób przeprowadza nas przez karty książki Huellego, dekodując formalne zabiegi pisarza na wszystkich płaszczyznach powieści. A. Kulawik dogłębnie analizuje strukturę utworu, ukazuje jego ontologiczną wymowę, demaskuje tzw. "luzy interpretacyjne". Posługując się narzędziami analizy formalnej, autor dokonuje kompletnego rozbioru utworu, a czyni to w sposób swobodny, z humorem, stawiając się w pozycji niepewnego swych racji poszukiwacza drogi do poznania prawdy o istocie Weisera Dawidka. Oczywiście kokieteryjna poza nieco zdezorientowanego badacza literatury postmodernistycznej jest zabiegiem uwypuklającym specyfikę twórczości tego nurtu.

Referat Edwarda Chudzińskiego prezentuje kolejną dziedzinę naznaczoną rysem omawianego zjawiska, a mianowicie - porusza kwestię wpisania się w nurt postmodernistyczny teatru polskiego. Odpowiada na pytanie o wpływ nowych poglądów związanych z miejscem artysty i odbiorcy sztuki na repertuar i formy teatralne. Dokonuje tego na przykładzie działalności teatru STU w latach siedemdziesiątych.

Głosem dopełniającym dyskusję na temat postmodernizmu jest praca Henryka Czubały Sztuka autoreklamy czy autoreklama sztuki. O rolach pisarza postmodernisty. Już same podtytuły (Autopromocja - szansa na ocalenie autora?, Rola pisarza uwodziciela. Atraktanty, Czytelnik jako przedmiot perswazyjnego oddziaływania) definiują, w pewnym zakresie, sposoby oddziaływania i kondycję współczesnej sztuki. Wszystko we współczesnym świecie podlega prawom rynku, tak powszechnym dziś strategiom marketingowym. Dzieło, biografia, wizerunek, a raczej "image" pisarza-postmodernisty obliczone są na atrakcyjność show i wysokość czerpanych zeń zysków. Z socjologicznych rozważań Czubały wyłania się dość pesymistyczny obraz "literaturotwórców": "Pisarz stosujący strategie marketingu i reklamy, a także propagandy jako środki artystyczne, rozszerzający granice nowoczesnej poetyki, jest więc produktem dekonstrukcji tradycyjnej roli autora, który jeszcze niedawno skłonny był widzieć we wszelkiej perswazji naganną manipulację sprzeczną z etyką ludzi pióra. A więc nadal nie budzi on naszego zaufania, a przecież bywa przedmiotem sympatii, kultu i fascynacji... i zyskuje nawet ów medialny rozgłos, który niegdyś dla Ťpoważnegoť pisarza nie miał aż takiego znaczenia" (s. 190).

Układ prac zamieszczonych w Annales... jest celowy: od prac teoretycznych, poświęconych tematom ogólnym, poprzez prace analityczne, dotyczące twórczości konkretnych autorów, docieramy do zewnętrznych przejawów postmodernistycznej kultury. Referaty, choć pisane z różnych perspektyw, różnymi stylami, posługujące się różnymi sposobami argumentowania, składają się na spójną i logiczną całość.

Jak wynika choćby z przywołanych powyżej tematów referatów, postmodernizm to wielobiegunowe zjawisko domagające się licznych opracowań. Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis to, obok prac Nycza, Barana, Boleckiego kolejna praca naukowa próbująca usystematyzować wiedzę na ten temat. Stanowią one bardzo wartościowe świadectwo myśli humanistycznej pielęgnowanej w krakowskiej AP. Utrwalają dorobek intelektualny nie tylko profesjonalnych badaczy literatury, ale i pierwsze naukowe próby uczących się tu studentów. Na styku takiej właśnie wymiany myśli powstają nowe koncepcje i otwierają nowe, niezgłębione przestrzenie dla nauki o literaturze.

Ewa Bielenda

Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria I, red. S. Burkot, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002, 222 s.