Recenzje

Tadeusz Aleksander

O edukacji jako wartości i szansie

Pod koniec 2001 r. ukazała się książka Czesława Banacha Edukacja - wartość - szansa będąca zbiorem jego wybranych prac z lat 1994-2001. Publikacja jest wydaniem jubileuszowym z okazji zakończenia pewnego ważnego okresu życia i działalności dydaktycznej autora, dającym możliwość skupienia znacznie większej uwagi na samej już twórczości naukowej.

Prof. Cz. Banach

Trzeba na wstępie powiedzieć, że Czesław Banach należy do wybitnych znawców praktyki kształcenia i jest jednym z najbardziej cenionych w Polsce współczesnych teoretyków oświaty i wychowania. Do doskonałej znajomości systemu oświaty i wychowania doszedł jako organizator oświaty, skutecznie zarządzający jej ogniwami, jak również w intensywnej, realizowanej przez wiele lat, pracy naukowej (studia nad literaturą, badania własne, twórczość naukowa).

Omawiana książka (oprócz zamieszczonych na początku dwu wstępów i bibliografii prac profesora Czesława Banacha) zawiera 28 rozpraw i studiów naukowych, podzielonych na dwie części. Pierwsza pt. System edukacji w Polsce - jego reformowanie i przyszłość (17 rozpraw). Druga pt. Szkoła i nauczyciel (11 rozpraw). Są to starannie wybrane rozprawy spośród 153 opublikowanych prac. Większość zamieszczonych w omawianym tomie rozpraw i studiów to rzetelnie napisane prace o wyraźnie interdyscyplinarnym charakterze. Niektóre z nich można równocześnie zaliczyć do obszaru teorii i organizacji szkolnictwa, dydaktyki, teorii wychowania, pedeutologii, teorii oświaty dorosłych, socjologii wychowania, ekonomiki oświaty, filozofii wychowania, psychologii społecznej, a nade wszystko polityki oświatowej, która jest główną specjalnością naukową autora.

Powstały one w wyniku rozległych i pogłębionych studiów nad współczesnymi raportami z zakresu oświaty i wychowania (polskimi i zagranicznymi, w tym także UNESCO), analizy narodowych i krajowych dokumentów dotyczących edukacji, studiów nad literaturą naukową z dyscyplin zajmujących się kształceniem i wychowaniem, ekspertyz na temat stanu oświaty przygotowanych w ramach badań zleconych specjalnym zespołom naukowym, prognoz rozwoju oświaty i wychowania. Pisząc te rozprawy i studia, autor oparł się na gruntownych licznych badaniach naukowych wykonanych przez siebie, jak również na wieloletnich obserwacjach i doświadczeniach własnych wyniesionych z pracy organizatora i kierownika w resorcie oświaty, wykładowcy w licznych formach doskonalenia nauczycieli i innych pracowników oświaty. Z ich treści wnioskować łatwo, iż Profesor czerpał także z doświadczeń zdobytych w czasie nauczania różnych przedmiotów pedagogicznych - zarówno na studiach stacjonarnych, jak i zaocznych dla nauczycieli oraz z kierowania i organizowania seminariów magisterskich, a także opiekowania się pracami doktorskimi. Ta wielość wiarygodnych źródeł i informacji zagwarantowała wysoki merytoryczny poziom tekstom tworzącym ten tom.

Treść publikacji jest rozległa. Zamieszczone w niej rozprawy i studia dotyczą ważnych zagadnień współczesnej edukacji. W pierwszej - ogólniejszej części, traktującej o reformowaniu i przyszłości systemu edukacji, znalazły się prace na temat warunków, w jakich funkcjonuje współczesny system szkolny. Są tam rozważania dotyczące zagrożeń tej edukacji spowodowanych transformacją ustrojową, chaosem aksjologicznym, procesami integracji Polski z Europą, globalizacją. Autor zamieścił także prace ukazujące treści i kierunki wychowania europejskiego jako jedynej w tej chwili drogi dla Polski. Pisząc o edukacji europejskiej, Czesław Banach formułuje ideał wychowania europejskiego (13 cech osobowości, s. 40).

Wskazuje na potrzebę i strategie reformowania współczesnego szkolnictwa, aksjologiczne podstawy edukacji itp. W kolejnym zakresie problemów poruszonych w rozprawach i studiach zgromadzonych w pierwszej części znalazły się: poziom funkcjonowania współczesnej edukacji - począwszy od przedszkola poprzez szkołę podstawową, średnią ("starą" i "nową"), a na szkole wyższej skończywszy (w tym także uczelniach prywatnych). Wskazuje na niski niekiedy i niewystarczający poziom tego kształcenia. W wielu artykułach ukazuje również postępy i mechanizmy reformy szkolnictwa, jej bariery i stymulatory. Uzasadnia, że reforma szkolnictwa to jedna ze strategii rozwoju Polski, to wyzwanie, szansa na przyspieszenie rozwoju cywilizacyjnego naszego kraju i dorównanie do standardów zachodnich. W tekstach tej części autor ukazuje ponadto liczne zagrożenia edukacji i jej reformy spowodowane m.in. złą sytuacją finansową szkolnictwa (także na poziomie wyższym), niedomogami badań pedagogicznych oraz błędami i zaniedbaniem w kształceniu nauczycieli.

Z treści opracowań wypływają jednoznaczne wnioski o konieczności przyspieszenia dalszej reformy edukacji oraz propozycje co do głównych strategii realizacji tej reformy. Autor widzi je m.in. w dialogu różnych środowiskowych i ogólnonarodowych sił skupionych wokół rozwiązywania spraw oświaty, korzystaniu ze wsparcia lokalnych i ogólnonarodowych potencjałów społecznych, zintegrowaniu kierunków rozwoju szkolnictwa z innymi celami społeczeństwa i państwa. Rysując strategie i plany rozwoju szkolnictwa do 2020 r. Czesław Banach opowiada się wyraźnie za odwoływaniem się do strategii wychowania dla przyszłości oraz podporządkowania całości systemu edukacji modelowi kształcenia ustawicznego i edukacji ciągłej. Z tych tez wypływają jednoznaczne wnioski równoważnego potraktowania edukacji dorosłych (poszkolnej) i oświaty szkolnej.

Wartościowym rozszerzeniem tej części książki jest rozdział poświęcony IV Kongresowi Pedagogicznemu w maju 1939 r. Wiedza na temat Kongresu, w organizację i realizację którego znaczący wkład mieli nauczyciele i profesorowie szkół wyższych z Krakowa, była do tej pory mało rozpowszechniona.

Rozprawy i studia zamieszczone w drugiej części omawianego dzieła pt. Szkoła i nauczyciel dotyczą głównie współczesnej szkoły i nauczyciela. W pierwszej grupie prac autor zwraca uwagę na potrzebę i kierunki zmian w działalności polskiej szkoły na tle dostosowywania naszego systemu społecznego i gospodarczego do Unii Europejskiej, w tym także konieczności decentralizacji zarządzania i kierowania szkołami, poprawienia kondycji szkoły itp.

Większość rozpraw i studiów w tym dziale dotyczy nauczycieli, w tym także z obszaru oświaty dorosłych. W szczególności profesor Czesław Banach omawia w nich funkcje założone nauczycieli we współczesnej szkole, postawy przedstawicieli tej kategorii zawodowej wobec życia i pracy w szkole "(...) konstruktywne, twórcze, nastawione na ponadprzeciętne działania, pasywne, odtwórcze, adaptacyjne wypełnianie swoich obowiązków i powinności, agresywne, z tendencją do karania i frustracji, apatii (...)". Wskazuje na słabe przygotowanie do pracy, niski status społeczny wykonawców tego zawodu i ich wątłą kondycję psychiczną, zagubienie się w zmiennej społeczności lat współczesnych, częste wypalenie zawodowe. Z lektury tej części rozpraw można poznać przyczyny tego swoistego kryzysu i sposób ich neutralizacji.

Wiele miejsca w rozprawach i studiach poświęcił autor treści, organizacji, osiągnięciom i brakom oraz wadliwości kształcenia i dokształcania nauczycieli, w tym także kadry kierowniczej i pracowników nadzoru pedagogicznego w oświacie. Skonstruował również i opisał klarowny system dokształcania i doskonalenia nauczycieli, kierując się myślą, by dostosować poziom kadr oświatowych do wyzwań cywilizacji przyszłości. Sporo uwagi poświęcił też współczesnemu etosowi i kulturze pracy nauczyciela.

Wspólnym elementem obu części prezentowanego tomu jest ukazanie kierunków i wyników badań pedagogicznych nad systemem edukacji, efektami i skutkami jego reformowania, rozmiarów i kierunków badań nad funkcjonowaniem różnych elementów szkoły współczesnej oraz nad nauczycielem - jego kształceniem, dokształcaniem i doskonaleniem, pracą i jej efektami.

W sumie, tak skonstruowana nowa książka Czesława Banacha jest bogatym źródłem wiedzy na temat współczesnej edukacji w Polsce i warunków jej funkcjonowania, aktualnej reformy oraz koniecznych kierunków jej przeobrażeń. Autor jawi się nam nie tylko jako doskonały znawca teorii i praktyki kształcenia dzieci i młodzieży oraz ludzi dorosłych, ale także jako człowiek mocno emocjonalnie zaangażowany w sprawy oświaty i kultury, przejawiający głęboką troskę o dobrą przyszłość i wysoką jakość edukacji młodzieży oraz kształcenia ludzi dorosłych w naszym kraju.

Zaletą książki jest staranne przygotowanie poszczególnych tekstów do druku. Treść wielu z nich "ukonkretniona", pogłębiona i "ożywiona" została cytatami z wartościowych dzieł innych autorów. Prawie wszystkie teksty wzbogacone zostały starannie dobraną bibliografią wartościowych współczesnych prac, które stanowią dobrą pomoc w dalszym samokształceniu czytelników.

Sympatycznym dodatkiem do rozpraw i studiów opublikowanych w omawianym tomie są wybrane "myśli" i aforyzmy, które autor omawianego dzieła gromadzi od lat z wielką pasją i dobrym skutkiem.

Wysoka wartość merytoryczna i metodologiczna oraz aplikacyjna opublikowanych w książce rozpraw i studiów sprawia, że jej lektura będzie pożyteczna dla wszystkich osób związanych z edukacją: pracowników administracji szkolnej i nadzoru pedagogicznego, nauczycieli wszystkich specjalności na różnych poziomach kształcenia, pracowników naukowych trudniących się badaniami oświatowymi, studentów przygotowujących się do pracy w szkole, a także niektórych rodziców.

Jest to jednak dzieło adresowane do czytelnika przygotowanego: znającego przynajmniej częściowo problematykę współczesnej edukacji i umiejącego uważnie i ze spokojem czytać fachowe teksty. U takiego czytelnika lektura omawianego dzieła z pewnością wywoła głębokie refleksje i wskaże mu kierunek oraz formy racjonalnej działalności w obszarze oświaty i kształtowania samego siebie.

Tadeusz Aleksander
Uniwersytet Jagielloński

Czesław Banach, Edukacja - wartość - szansa. Wybór prac z lat 1995-2001, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2001, 348 s.