Recenzje

Stanisław Cygan

Słownictwo gwarowe regionu gorczańskiego

Ogólnogwarowy wielki Słownik gwar polskich, zawierający w miarę pełny zbiór polskiego słownictwa gwarowego, ze względu na brak odpowiednich nakładów finansowych, mały zespół leksykografów, dużą liczbę wyrazów hasłowych (ok. 240 000), będzie się ukazywał jeszcze przez wiele lat. Dzięki pasji poznawczej miłośników swych rodzinnych okolic, autochtonów, mamy możliwość zapoznania się ze słownictwem określonych regionów, np. Żywiecczyzny - słownik Józefa K. Nowaka (ok. 5500 wyrazów gwarowych), Orawy - słownik Franciszka Fitaka (ok. 3500 wyrazów) oraz znajdujący się w opracowaniu słownik autorski Józefa Kąsia (ok. 20 000 wyrazów hasłowych), Gorców - słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej) Józefy Kobylińskiej (ponad 10 000 haseł). Trwają prace nad słownikiem Podlasia (zespół pod kierunkiem Barbary Falińskiej).

Prof. J.Kobylińska

Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej) opracowany przez profesor Józefę Kobylińską z Akademii Pedagogicznej w Krakowie, znaną badaczkę gwary regionu gorczańskiego i okolicy, a także języka artystycznego pisarza urodzonego w Porębie Wielkiej, Franciszka Smreczyńskiego (pierwotnie Smaciarza), ps. Władysław Orkan, autorkę wielu prac ukazujących język i nazewnictwo tego regionu, został wydany nakładem Wydawnictwa Naukowego Akademii Pedagogicznej w 2001 roku. Źródło materiału leksykalnego stanowi zarówno słownictwo zebrane w trakcie bezpośrednich badań terenowych w różnych wsiach, jak i dialektyzmy zawarte w Słownikach wyrazów gwarowych w poszczególnych tomach Dzieł W. Orkana w opracowaniu Stanisława Pigonia, a także wyekscerpowane z tekstów gwarowych i materiałów etnograficznych.

Słownik składa się z dość obszernego Wstępu, w którym J. Kobylińska omawia najważniejsze cechy fonetyczne, słowotwórcze, fleksyjne gwary grupy etnicznej Zagórzan, jej stosunek do pozostałych gwar pasa podgórskiego (klasyfikacja Kazimierza Nitscha) lub inaczej pasa karpacko-podgórskiego (typologia Eugeniusza Pawłowskiego), oraz właściwej części słownikowej, zawierającej - jak wspomniano - ponad 10000 haseł (bez podhaseł i związków wyrazowych) ułożonych w porządku alfabetycznym. Typowe słownictwo gwary gorczańskiej zostało przedstawione w kilku kręgach tematycznych (polach wyrazowych), tj. dom i zagroda, nazwy pokrewieństwa, nazwy posiłków i potraw, nazwy strojów i ubiorów, nazwy drzew, nazwy jednostkowe czasu i zjawisk przyrody, nazwy związane z ukształtowaniem terenu, nazwy chorób i dolegliwości.

Ważną część Wstępu stanowią informacje o opracowaniu słownika, zasadach zapisu fonetycznego odmiennych w części wstępnej (pisownia ściśle fonetyczna) i w słowniku (po wyrazie hasłowym podano wymowę gwarową w zapisie półfonetycznym). Znajdują się tu także informacje leksykograficzne typu: układ haseł słownikowych - wyraz hasłowy i jego postać w przypadku haseł rzeczownikowych, czasownikowych, przysłówkowych, imiesłowowych; wymowa danego wyrazu gwarowego; znaczenie bądź znaczenia wyrazu; przykładowe konteksty użycia wyrazów, gdy wymaga tego zrozumienie danego wyrazu; podhasła, do których należą zestawienia, związki frazeologiczne, wyrażenia przyimkowe. Część wstępną zamyka Bibliografia. Po niej zamieszczono Wykaz skrótów, właściwą część słownikową, a następnie wykaz nazw gorczańskich (zagórzańskich) miejscowości, ich mieszkańców oraz przymiotniki derywowane od nazw miejscowości.

Celem opracowania prezentowanego słownika gwarowego jest poznanie zasobu leksykalnego gwary rejonu Gorców oraz ułatwienie zrozumienia tekstów literackich W. Orkana czy innych regionalnych pisarzy i poetów ludowych. Rejestracja zarówno starszej warstwy słownictwa gwarowego, jak i nowszej ma szczególne znaczenie w sytuacji zmian w języku mieszkańców wsi, opisywanych jako cofanie się gwary, "zanik gwary", wyzbywanie się gwary, integrację gwary i języka ogólnopolskiego. Wiadomo, że losy gwary są ściśle związane z losami żyjących pokoleń. Dobrze się stało, że autorka pozwoliła ocalić od zapomnienia wiele ginących, "gąsnących" bezpowrotnie słów. Taka inwentaryzacja pewnie za kilkanaście lat będzie znacznie utrudniona ze względu na przeobrażenia społeczno-kulturowe na wsi polskiej i taki rozwój gwary, który prowadzi do integracji kodu gwarowego i ogólnopolskiego, odbywającej się w różnym tempie na różnych obszarach dialektalnych i w mowie (idiolektach) poszczególnych użytkowników języka, czyli homines loquentes.

O języku regionalnej grupy Zagórzan pisał w 1938 roku Sebastian Flizak następująco: "Więcej niż te właściwości (tj. cechy antropologiczne - S.C.) wyróżnia Zagórzan od sąsiadów ich narzecze. Mowę Zagórzan znamionuje wielkie bogactwo dźwięków nosowych oraz archaiczny charakter niektórych form słownych" ("Ziemia" 1938, t. 28, s. 228).

Bezsprzeczną wartością tego jednego z większych słowników regionalnych jest notacja wyrazów starszych (archaizmów), charakterystycznych dla reprezentantów nieobecnego bądź najstarszego pokolenia oraz ich nowszych odpowiedników, np.: grześć <gżyś> - grzebać (nowe); handel (nowsze) - hangiel (starsze); łoktuszka <łoktuska> - lniana chustka na plecy dla kobiet (dawne); srap - trąd (stare); świerk <śfiyrk> (nowsze); smrek (stare); kalesony <kalisóny> (nowsze); raczej - gacie.

W słowniku znalazły się zarówno wyrazy jedno-, jak i wieloznaczne, np.: szlęk <ślynk> - nieproszony gość na weselu; puryc - zarozumialec, młody mężczyzna wiele o sobie mniemający; szopny <sopny> - wesoły, dowcipny; mydlik - człowiek dużo i bez sensu mówiący; żywica <zywica> - żywica; bardzo słona potrawa; masny - tłusty, omaszczony; możny; ważny, wysoko się ceniący; złośliwy; poczta <pocta> - poczta; podarek; łapówka; wiadomość; pochychnie - nieznacznie, potajemnie, skrycie; taras - powalone drzewa; brud; śmieci; bałagan.

Zanotowane są tu przenośne użycia wyrazów, np.: piszczałka <piscołka> - fujarka z wierzby; o człowieku chudym, wysokim (przen.); pijawka <pijofka> - pijawka; też o człowieku, który wyciąga wszystko (pieniądze) od innych (przen.); wyrazy neutralne obok nacechowanych, np.: kraków <krakóf> - ustęp (żartobliwe); gudka - świnia (pieszczotliwie).

Niektóre wyrazy gwarowe posiadają kontekstowe użycia, co jest ważne w przypadku trudności ze zrozumieniem ich znaczenia (znaczeń): ciapać - o pogodzie, gdy siąpi, pada ciągły deszcz ze śniegiem <tag dzisiok ciapie na tym polu>; strącać owoce z drzewa; chlapać mokrym błotem; forszpan <foszpón> - podwoda; <pojechoł na foszpón> - pojechał na podwody, na forszpan; paja, -e - pysk; gardło u człowieka wrzeszczącego; <zamknij pojó> - zamknij się (ordynarnie).

Wśród sposobów objaśniania treści znaczeniowej wyrazów trzeba wyróżnić następujące typy definicji: definicje realnoznaczeniowe, definicje synonimiczne, definicje zakresowe, definicje strukturalne, definicje strukturalno-znaczeniowe, np.: końdek <kójdek> - odrobina, trochę; rynka - płaski rondelek żeliwny do topienia słoniny; króbacz <króboc> - zrzęda, człowiek wiecznie gderający, niezadowolony; budarz <budosz> - cieśla; czernica, - e <cyrnica>- ostrężyna, jeżyna (owoc i krzewinka), zob. ożyna; parzątka <pażóntka> - szczypiorek; rogalka - mątewka, przyrząd do roztrzepywania zsiadłego mleka; zob. fierlak; krzyżaty <kszyzaty> - rozgałęziony (np. o choince); romolić <rómolić> - drobno, ale ciągle padać (o deszczu); rączka <róncka> - mała ręka (np. dziecka); uchwyt na kosisku; obsadka do pióra; korycisko - dawne koryto potoka; duże koryto (augm.).

Przykładowo wybrane przeze mnie wyrazy, których prezentacja ma być zaproszeniem do lektury Słownika, są interesujące. Większość wyrazów z bogatego zbioru słownictwa gwarowego Józefy Kobylińskiej jest ważna ze względu na ich zasięg geograficzny bądź zasięg określonych znaczeń wyrazowych (względy geografii językowej). Jak wiadomo, obszar dialektalny Małopolski jest dość rozległy, więc niecelowe wydaje się opracowanie jakiegoś jednego wielkiego małopolskiego słownika gwarowego.

Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej) Józefy Kobylińskiej jest cennym opracowaniem leksykograficznym, stanowi bowiem językową sumę wiedzy o regionie gorczańskim, kulturze materialnej, duchowej oraz społecznej jego mieszkańców. Wychodzi zresztą naprzeciw potrzebom współczesnej polskiej leksykografii gwarowej, które stanowią - ze względów na niedostatki omówione na początku tekstu - wydawanie i opracowywanie słowników mniejszych regionów gwarowych (poddialektów) czy też publikowanie gwarowych słowników popularnonaukowych. Może być wykorzystywany przy lekturze tekstów literackich stylizowanych na gwarę. Z pewnością zainteresuje językoznawców, etnografów, etnologów, studentów, a także wszystkich tych, dla których kultura ludowa swojego regionu czy kultura ludowa w ogóle jest swoistą wartością.

Słownictwo zgromadzone w Słowniku gwary gorczańskiej (zagórzańskiej) dzięki umiejętnościom dokumentatorskim, pasji poznawczej, pracowitości i rzetelności badawczej profesor Józefy Kobylińskiej, jest jak zwierciadło odbijające dzieje i obyczaje minionych pokoleń uroczej ziemi gorczańskiej, jest częścią języka jej mieszkańców. Stanowi ważny element regionalnej symboliki.

Józefa Kobylińska, Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej), Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2001, 223 s.

Stanisław Cygan
Akademia Świętokrzyska