Recenzje

Andrzej Warmiński

Z teorii wartości

Pisanie prac zbiorowych prawie zawsze łączy się z pewnego rodzaju ryzykiem. Związane jest ono z koniecznością takiego sformułowania przewodniego tematu rozważań, aby prezentowane teksty stanowiły (pomimo różnorodności zainteresowań ich autorów) koherentną całość. Trudność ta jest z reguły przezwyciężana przez precyzyjne określenie problematyki badawczej, a później rygorystyczne przestrzeganie wyznaczonego obszaru tematycznego. W przeciwnym razie istnieje niebezpieczeństwo powstania kolejnej książki, która stanowi zbiór nie powiązanych ze sobą merytorycznie i formalnie artykułów.

Czy Ideom i eksplikacjom (jest to kolejna pozycja z serii wydawniczej Biblioteki Końca Wieku) udaje się uniknąć wspomnianego niebezpieczeństwa? Pytanie to jest o tyle zasadne, że realizowany projekt badawczy został sformułowany w sposób tak ogólny, że dopuszcza (na pozór) możliwość prezentacji każdej idei i, w dodatku, z każdej dziedziny naukowej. Prace zawarte w recenzowanej książce dotyczą poglądów oraz działalności twórczej tak różnych postaci, jak: Gustaw Ehrenberg, Cyprian Kamil Norwid, Florian Znaniecki, Jan Gwalbert Pawlikowski, Józef Chałasiński, Zbigniew Herbert, Konstanty Ildefons Gałczyński, Bertrand Russell, Fiodor Dostojewski oraz Fryderyk Nietzsche, i z konieczności mają interdyscyplinarny charakter - występują tu rozważania z zakresu filozofii, socjologii, historii idei, teorii literatury oraz interpretacji itd. Jednak dzięki takiej tematycznej oraz, w konsekwencji, metodologicznej różnorodności Idee i eksplikacje stanowią interesującą książkę, tym bardziej że wspomniane niebezpieczeństwo nadmiernej otwartości jej formuły jest tylko pozorne; w gruncie rzeczy wszystkie zamieszczone tutaj teksty dotyczą tej samej problematyki - ogólnej i szczegółowej teorii wartości.

Recenzowany tom otwiera artykuł Wita Jaworskiego Ustawiczna rewolucja umysłowa, poświęcony osobie i twórczości Gustawa Ehrenberga - działacza politycznego (m.in. członka Stowarzyszenia Ludu Polskiego), poety, tłumacza dzieł Szekspira i Dantego, teoretyka literatury, filozofa uprawiającego ze szczególnym upodobaniem estetykę. Autor przedstawia biografię oraz rekonstruuje poglądy, zwłaszcza filozoficzne, Ehrenberga, które są znane tylko w wąskim kręgu badaczy tego okresu dziejów filozofii polskiej.

Ehrenberg formułuje swe stanowisko filozoficzne w odniesieniu do filozofii niemieckiej; krytykując estetykę Kanta (za koncepcję bezinteresowności sądu smaku), modyfikując niektóre elementy teorii Schellinga, ale przede wszystkim nawiązując (krytycznie) do myśli Hegla. W tym ostatnim przypadku poglądy polskiego filozofa podlegają ewolucji. Estetyka pojmowana jest przez niego jako pojęciowo (/ontycznie)-historyczne badanie "piękna", "człowieka", "natury", "Boga". Funkcja sztuki polega na badaniu relacji między tymi pojęciami oraz doprowadzeniu do syntezy "naocznych przedstawień właściwych sztuce z myślą, tworami intelektualnymi" (s. 19). Dzięki estetyce możliwe jest scalenie pęknięcia między rzeczą a jej pojęciem, a na poziomie epistemologicznym - między odtwórczą wyobraźnią a kreatywną fantazją. Dlatego też estetyka jest zarówno filozofią, jak i poezją. W późniejszym okresie Ehrenberg dowodzi, że sprzeczności między polityką, sztuką a filozofią mogą zostać przezwyciężone dzięki historiozofii. W jego poglądach tkwi ukryte założenie mówiące, że ontologię, epistemologię oraz estetykę łączy m.in. wspólna, chociaż rozpatrywana z różnych perspektyw badawczych, płaszczyzna aksjologiczna.

Następny tekst: Utwór C.K. Norwida "W pamiętniku" perłą filozofii mistycznej, napisany przez Stefanię Lubańską, dotyczy wątków mistycznych w poezji autora Coś ty Atenom zrobił Sokratesie. Lubańska umiejscawia poglądy Norwida w europejskiej tradycji filozoficznej, twierdząc m.in., że poeta, podobnie jak Pascal i Kierkegaard, jest "filozofem rozpaczy", ponieważ dla niego wiara ma charakter irracjonalny, polega na ustawicznym dokonywaniu wyborów i przekraczaniu granic własnej immanencji. Natomiast doświadczenie mistyczne wyrażane W Pamiętniku z dyptyku Tyrtej - Za kulisami podobne jest do tego, które opisywane było przez Jana od Krzyża oraz Teresę z Ávila jako "doświadczenie piekła" oraz "ciemna noc miłości" (s. 39).

Wątek aksjologiczny (m.in. rozpatrywany również na teoriopoznawczej płaszczyźnie) podejmuje także Roman Padoł w Koncepcji filozofii Floriana Znanieckiego. Filozofia według Znanieckiego (i w interpretacji R. Padoła) nie stanowi nauki w ścisłym słowa tego znaczeniu, ponieważ jej twierdzeń nie da się zweryfikować. Stanowi jednak dyscyplinę naukową, o ile zajmuje się problemami wartości oraz twórczości (aktywność ludzka stanowi pierwotny fakt). Autor Cultural Sciences krytykuje przy tym naturalistyczny (nie ma tutaj miejsca na wolność człowieka) oraz idealistyczny (oderwanie od rzeczywistości) pogląd na świat. W oparciu o tę krytykę tworzy własną koncepcję ("humanizmu" = "kulturalizmu"), zgodnie z którą to kultura zawiera i współkonstytuuje rzeczywistość, wiedzę i wartości. Każde działanie nakierowane jest na jakiś cel, czyli na realizowanie wartości. Zadaniem filozofii ma być synteza oraz analiza systemów wartości, które stanowią cechę rzeczy oraz zdarzeń naturalnych, przy czym rzeczywistość to "związek między istnieniem i ważnością" (s. 47), wyznaczany przez relatywne (z powodu swej historycznej zmienności) wartości. Tej zasadzie względności towarzyszy zawsze zasada twórczości, ponieważ wartości nie są raz na zawsze dane i niezmienne, lecz ustawicznie kreowane.

Antonina Sebesta w Wątkach aksjologicznych i ekofilozoficznych w twórczości Jana Gwalberta Pawlikowskiego dowodzi, że antycypował on (w oparciu o subiektywistycznie zorientowaną etykę) współczesne, oparte na zasadzie względnej homeostazy, teorie ekologiczne. Konieczność ochrony przyrody uzasadniana jest przez niego na trzech płaszczyznach: estetycznej (zachowanie naturalnego piękna), historycznej (tradycja i świat wartości ludzkich związane są z konkretnym środowiskiem przyrodniczym), naukowej (degradacja natury prowadzi do zawężenia pola badawczego nauk szczegółowych). J.G. Pawlikowski obok ochrony przyrody głosi hasła ochrony "swojszczyzny", czyli tradycji kulturowych związanych zwłaszcza z małą ojczyzną.

Z kolei Antoni Komendera - autor Kulturalistycznego rozumienia życia - zajmuje się rekonstrukcją poglądów Józefa Chałasińskiego, wyodrębniając cztery główne, ale powiązane ze sobą obszary tematyczne, którymi był zainteresowany ten wybitny socjolog: kultura, naród, struktura społeczna, wychowanie. J. Chałasiński stworzył dynamiczną koncepcję kultury, podkreślając jej związek z narodem, wobec którego pełni ona funkcję integrującą. Postulował utworzenie nowej nauki (antropologii społeczno-kulturowej) badającej relację: człowiek - kultura i opartej na czterech podstawowych zasadach: "zasady rozwiniętego przekazu kulturowego", "demokratyzmu etosu kulturowego", "egalitaryzacji prawa i wolności obywatelskich do godności osobistych" oraz zasady "dobrowolnych więzi kulturowych" (s. 62-63). Jego badania nad strukturą społeczną (zwłaszcza nad mieszkańcami wsi polskiej) wskazują na różnice między kulturą chłopską a kulturą "ogólnonarodową", które można zniwelować dzięki naturalnym dążeniom "młodego pokolenia chłopów" do podwyższenia statusu społecznego przez asymilację z grupami obdarzonymi wyższym prestiżem społecznym lub dzięki dążeniu do wybicia się we własnym środowisku. Dzięki tym tendencjom ma dojść do pełniejszej integracji tych dwóch kultur (co prowadzi do pogłębienia integracji w obrębie narodu), przy jednoczesnym zachowaniu autonomiczności kultury chłopskiej. Upowszechnienie i demokratyzacja kultury są możliwe dzięki kreatywności młodego pokolenia.

Przedstawienie wszystkich istotnych wątków poruszonych przez Jerzego Stefana Ossowskiego w Herbercie czytającym Gałczyńskiego jest tutaj niemożliwe ze względu na "gęstość" merytoryczną i objętość wspomnianego artykułu. Jego autor dokonuje wnikliwej analizy pierwszej fazy twórczości Zbigniewa Herberta, umiejscawia ją wśród utworów innych polskich poetów, rekonstruuje atmosferę tamtych czasów, zarysowując przy tym polityczno-kulturowe uwarunkowania (np. socrealizm) towarzyszące aktom kreacji artystycznej, dokonuje także wnikliwych i kompetentnych analiz (w tym porównawczych) konkretnych utworów poetyckich. Podstawowy problem poruszany przez J.S. Ossowskiego związany jest jednak z kwestią autoteliczności sztuki, która jest rozpatrywana na przykładzie podobieństw (formalnych i materialnych) między niektórymi wierszami Gałczyńskiego i Herberta. Wyszukiwanie tych analogii nie jest sprawą łatwą, jednak wbrew zastrzeżeniom autora analizowanego tekstu, postawione przez niego (hipo)tezy (s. 86) są bardzo dobrze uzasadnione. "Moralność tragiczną Gałczyńskiego i Herberta - stwierdza podsumowując swe wywody - sprowadzić można więc nie tylko do doświadczania tego, co zagadkowe, tajemnicze, trudne i bolesne, ale wręcz do poszukiwania i odkrywania tego we własnym sceptycyzmie i pesymizmie" (s. 155).

Do tragicznego wymiaru ludzkiej egzystencji nawiązuje również Andrzej Warmiński w pracy Nadczłowiek. Dostojewski a Nietzsche, rekonstruującej niektóre elementy filozofii tych dwóch wybitnych myślicieli. Porównuje on m.in. zawartą w Zbrodni i karze koncepcję nadczłowieczeństwa z teorią Nietzschego. Übermensch pojmowany jest przez autora Ecce homo w dwojaki sposób: 1) jako jednostka realizująca swoje cele kosztem innych; 2) jako indywiduum, które samo z siebie uzasadnia własną egzystencję, osiągając pełnię człowieczeństwa. W związku z powyższym można tutaj wyróżnić trzy kategorie człowieczeństwa: zwykłe, wyższe, najwyższe. Raskolnikow nie osiąga poziomu nadczłowieczeństwa, lecz jedynie wyższego czlowieczeństwa. Otwartym pozostaje pytanie (postawione nie wprost na ostatnich stronach Zbrodni i kary), czy w przyszłości procesy indywiduacji i obiektywizacji, którym podlega, uczynią z niego "niewolnika", czy też "arystokratę ducha". A zatem ideę "niezwykłej" jednostki Dostojewskiego można porównywać jedynie w ograniczonym zakresie z nietzscheańską koncepcją nadczłowieka.

Włodzimierz Heflik zajmuje się Intencjonalnością, percepcją i sądem w filozofii Bertranda Russella. Pojęcie "intencjonalność", wprowadzone do filozofii przez scholastyków, rozwinięte przez Franza Brentano, zostało następnie zmodyfikowane przez Edmunda Husserla. W. Heflik, charakteryzując wymienione w tytule artykułu terminy, wyraźnie zaznacza, że rekonstrukcja znaczenia pierwszego z nich przebiega na poziomie implicytnym, ponieważ sam Russell nie zajmował się wprost tym zagadnieniem. Stawia przy tym interesującą tezę, że sądy logiczne w teorii deskrypcji (koncepcja z 1911 roku) "Russella pełnią analogiczną rolę do tej, którą spełniają przedmioty intencjonalne (nośniki intencji) w klasycznym podejściu fenomenologicznym" (s. 175). Rozpatruje przy tym "intencjonalność", "percepcję" oraz "sąd" z punktu widzenia różnych faz rozwoju koncepcji autora The Principles of Mathematics - realizmów: absolutnego, umiarkowanego, umiarkowanego zmodyfikowanego. W podsumowaniu stwierdza, że intencjonalność w ujęciu Russella jest wynikiem "bardziej pierwotnych operacji poznawczych, takich jak: równoczesna uwaga oraz uchwycenie formy logicznego kompleksu (...). Do tego należy dodać (...) informacyjną otwartość jako istotną własność nośników intencji, tzn. danych zmysłowych w percepcji i sądów logicznych w akcie przekonania" (s. 203). Ogólnie rzecz biorąc, W. Heflik porusza zagadnienie związane z określeniem warunków, które muszą być spełnione, aby rezultaty aktów poznawczych posiadały walor prawdziwości.

Idee i eksplikacje są (jak to zaznaczono już na wstępie) pozycją godną polecenia wszystkim zainteresowanym szeroko rozumianą problematyką aksjologiczną. Artykuły zawarte w tej książce dowodzą tezy, że świat wartości przenika wszystkie dziedziny ludzkiej aktywności. Ponadto stanowią interesującą pozycję ze względu na ciekawe (re)interpretacje poglądów twórców znanych szerszemu ogółowi, jak i tych myślicieli, których koncepcje badane są tylko przez wąskie grono specjalistów.

Idee i eksplikacje, pod red. W. Jaworskiego. Biblioteka Końca Wieku, Wyd. Abrys, Kraków 2001, 203 s.

Andrzej Warmiński