Dyskurs akademicki 

Maciej Kawka

Ekspansja dla

Komisja dla Zrealizowania Reformy,
Komisja dla Rozpatrywania Próśb,
Komisja dla Rozwoju Twórczości Literackiej...

Sprawa łączliwości rzeczownika komisja z przyimkami do i dla w opracowaniach z zakresu poprawności językowej jest rozstrzygana jednoznacznie, a pod odpowiednim hasłem w Słowniku poprawnej polszczyzny pod red. W. Doroszewskiego czytamy: "K . c z e g o a. do c z e g o (nie: dla czego) W nazwach dużą literą: Komisja Edukacji Narodowej, Komisja do Spraw Młodzieży". Także Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego nie pozostawia żadnych wątpliwości: "K. do czegoś (nie: dla czegoś): Komisja do spraw organizacyjnych" (s. 343). A zatem zawsze w języku polskim należy używać połączenia tego rzeczownika z dopełniaczem lub z przyimkiem do + dopełniacz. Natomiast połączenia typu: komisja dla czego są uznawane za błędne.

Mimo jednak tak jednoznacznego stanowiska językoznawców te niepoprawne konstrukcje niezwykle łatwo szerzą się we współczesnym języku polskim, zwłaszcza w jego wariancie pisanym i w odmianie urzędowej. Oto kilka przykładów struktur typu komisja + dla + czegoś:

Komisja dla Problematyki Śląska Cieszyńskiego,
Komisja dla Azji i Pacyfiku,
Komisja dla Opracowania Zmian Statutu Miasta,
Komisja dla Badań Organizacji Pokojowych,
Komisja dla Rozbudowy Hutnictwa,
Komisja dla Robót w Górach Towarzystwa Tatrzańskiego,
Komisja dla Współpracy Transgranicznej,
Komisja dla Studiów Problemów Rodziny, Populacji i Przyrostu Naturalnego,

Przykłady nazw komisji z przyimkiem dla w swoim składzie można by mnożyć. Są one związane nie tylko z życiem publicznym i instytucjami administracyjnymi, co mogłoby wpływać na ich skostniałą seryjność, ale także przyimek ten króluje w nazwach gremiów naukowych (Komisja dla Badań..., Komisja dla Studiów...) i religijnych (Komisja dla Priorytetu Ducha Modlitwy..., Komisja dla Duszpasterstwa...), konkurując z zadomowionym w polszczyźnie do//do spraw (Komisja do Opracowania Historii... // Komisja do Spraw Tytułu Naukowego...) lub z syntagmą dopełniaczową (Komisja Historii Nauki). W miejsce zatem połączeń: komisja + dopełniacz, komisja do + dopełniacz, komisja do spraw + dopełniacz tworzone są konstrukcje: Komisja dla Rozbudowy... (a nie np. Komisja Rozbudowy...) lub Komisja dla Spraw Rozbudowy... (a nie do Spraw Rozbudowy) i te z dla w języku polskim zaczynają dominować.

W polszczyźnie znane są wypadki rywalizowania przyimków, np. do i na: iść do kopalni - na kopalnię, w i na: w fabryce i na fabryce, w uniwersytecie i na uniwersytecie, przez i poprzez: przez pole i poprzez pole itp. Wpływają na to czynniki głównie o charakterze znaczeniowym, rzadziej jest to rezultat mechanicznego przegrupowania jednostek składniowych (perintegracja syntaktyczna). Ekspansywność przyimka dla widoczna jest nie tylko w jego coraz powszechniejszym stabilizowaniu się w połączeniach z rzeczownikami typu: komisja, co może być wynikiem wpływów obcych (angielskiego: for, niemieckiego fűr czy rosyjskiego dl/...), ale także w występowaniu z innymi nazwami i to nie tylko z tymi oznaczającymi zespoły ludzi.

Bardzo charakterystyczne są dziś tak popularne formuły i hasła pedagogiczne z dla mówiące o wychowaniu, edukacji, kształceniu dla: przyszłości, teraźniejszości, wolności, demokracji, rozwoju... itp. Jest to dla nadużywane w znaczeniu celu z odcieniem pożytku do niedawna występujące tylko w połączeniach z nazwami uczuć: szacunek, współczucie, sympatia dla kogoś, kiedy to łączyło się z nazwami osób.

Dzisiaj dla szerzy się w funkcji wykładnika celu i skutecznie wypiera do - i o ile wcześniej dla sygnalizowało raczej cel doraźny: zrobić coś dla zabawy, to do - cel stały. Dla dzięki temu, że sygnalizuje cel ogólny, abstrakcyjny, ale który może być także przyczyną działania, z powodzeniem eliminuje do w konstrukcjach wskazujących przeznaczenie i to bardzo konkretne (nóż do konserw, pokój do gry), w których do tej pory dominowało. Dotyczy to także struktur z dopełniaczem, w których relacja znaczeniowa odczuwana była jako nieprecyzyjna: podstawy czegoś: do czegoś, warunki czegoś i do czegoś, ale już nie dla czegoś (nóż dla chleba!) - zgodnie dyskwalifikowane i eliminowane przez wydawnictwa poprawnościowe i autorytety naukowe.

Oprócz różnego typu nazw komisji pojawiają się określenia stowarzyszeń i fundacji z przyimkiem dla rywalizujące tu z dopełniaczem lub wyrażeniem na rzecz: Stowarzyszenie dla Natury, Stowarzyszenie dla Głębokich Badań Geologicznych, czy też Stowarzyszenie dla Kobiet na Kierowniczych Stanowiskach. Nierzadko używane w tych połączeniach wyrażenia przyimkowe do spraw, na rzecz zbyt jednoznacznie kojarzą się z językiem urzędowym i dlatego pojawienie się struktur z dla może być wywołane ucieczką przed narzucającymi się tego typu schematami stylistycznymi. Poza tym zachodzi też niebezpieczeństwo niejednoznaczności - nazwę francuskiej fundacji: Fondation de Pologne przetłumaczono jako Fundację dla Polski, chyba dlatego, by nie było wątpliwości, kto korzysta z dobrodziejstw fundatora. Podobnie jest z Fundacją dla Uniwersytetu, a nie Fundacją Uniwersytetu, bo to nie Uniwersytet jest fundatorem, co mogłaby sugerować ta ostatnia formuła. Przyimek dla, konkurujący tu ze zbyt urzędniczym na rzecz, używany w połączeniach z nazwami organizacji, fundacji, stowarzyszeń jednoznacznie precyzuje cel ich działalności, dzięki temu jego ekspansywność we współczesnej polszczyźnie poważnie wzrasta.

Jeśli jednak chodzi o nazwy komisji z dla, to takie niebezpieczeństwo niejednoznaczności im nie grozi, mimo to w języku polskim oprócz ustabilizowanych połączeń typu: komisja czegoś, do czegoś, do spraw czegoś obserwujemy ekspansję tego przyimka: komisja dla czegoś, dla spraw czegoś. Pojawia się tu oprócz wartości przeznaczenia, jakie wnosił do tej pory do tych struktur przyimek do, tendencja do wyraźniejszego zamanifestowania w nazwach gremiów znaczenia celu ich działania. Komisja dla Opracowania Zmian Statutu, Komisja dla Opiniowania Podręczników, Komisja dla Rozwoju Twórczości Literackiej to zespoły osób powołanych po to, żeby "opracować zmiany"..., żeby "opiniować podręczniki", "żeby rozwijać twórczość literacką"... itp., a nie tylko po to, by były one do tego przeznaczone, na co mogłoby wskazywać użycie przyimka do//do czegoś// do spraw czegoś.

Czy jednak zmiana ta, niezgodna z regułami polszczyzny, nie wynika wyłącznie ze względów pragmatycznych, a nie językowych: Komisje do czegoś... i do spraw czegoś mogły się ich twórcom wydawać organami administracyjnymi o mizernych efektach swoich działań, wynikających z semantyki przeznaczenia, jakie wnosi przyimek do. Natomiast Komisje z dla czegoś i dla spraw czegoś w swoich nazwach - to te, które grupują ludzi o jasno sprecyzowanych celach, a dzięki znaczeniu pożytku zagwarantowanym przez dla - formy z dla całkowicie wyparły tak zwany celownik pożytku (dativus commodi) - wykonujących czynności przynoszące wymierne korzyści społeczne.

Maciej Kawka  

Copyright © zespół "Konspektu" Kraków, kwiecień 2002
Statystyka