Wśród przyjaciół

Peter Glanzner

Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu - partner Biblioteki Głównej AP w Krakowie

Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu - partner Biblioteki Głównej AP w Krakowie Bibliotekę Główną krakowskiej Akademii Pedagogicznej łączy z Biblioteką Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu już od 1994 r. intensywnie rozwijane partnerstwo. W ramach wymiany informacji i odwiedzin wielu bibliotekarzy, studentów, a także pracowników naukowych Akademii Pedagogicznej zapoznało się z Biblioteką Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Z tego powodu chcemy się krótko przedstawić wszystkim pracownikom i studentom Akademii.

P. Glanzner

Wyższa Szkoła Pedagogiczna we Freiburgu jako uczelnia naukowa obchodzi w tym roku swoje 40-lecie. W 1962 r. powstały również podwaliny biblioteki uczelnianej. Poprzedniczka Wyższej Szkoły Pedagogicznej - Lehrerbildungsanstalt (Instytut Kształcenia Nauczycieli), posiadał oczywiście także bibliotekę. Nie była ona jednak niczym więcej, jak tylko biblioteką szkolną z księgozbiorem dla nauczycieli i uczniów - ok. 12 000 tomów. Z tych skromnych początków rozwinęła się w ciągu 40 lat biblioteka naukowa licząca ponad 300 000 woluminów.

Nasza biblioteka jest centralną instytucją odpowiedzialną za dostarczanie informacji, literatury fachowej i mediów pracownikom i studentom Uczelni. Ważnym elementem jest także działalność naukowo-wychowawcza w regionie. Biblioteka pozostaje do dyspozycji nie tylko studentów i pracowników Uczelni, ale także innych osób, które naukowo lub zawodowo interesują się pedagogiką. Są to przede wszystkim nauczyciele i osoby wykonujące zawody pedagogiczne. Obecnie prawie 50% regularnie korzystających z naszych usług to czytelnicy nie związani z Uczelnią.

Zadania nowoczesnej biblioteki nie ograniczają się oczywiście do gromadzenia książek i czasopism. W Bibliotece Wyższej Szkoły Pedagogicznej użytkownicy mogą korzystać zarówno z 310 000 książek, jak i z 6 000 kaset wideo, 3 300 płyt kompaktowych (głównie z muzyką) i ok. 1 300 CD-ROMów. Rocznie przybywa ok. 10000 egzemplarzy nowoczesnych mediów. W 2000 roku Uczelnia przeznaczyła ok. 450 000 DM na zakup książek i innych mediów. 22 bibliotekarzy troszczy się, by biblioteka należycie wypełniała swoje zadania, przy czym niektórzy z nich to studenci pomagający w magazynie i w dziale wypożyczeń.

Duża część aktualnych książek i czasopism (ok. 200 000 woluminów) znajduje się w wolnym dostępie dla czytelników i jest ułożona według działów przedmiotowych. Na czterech kondygnacjach przestronnego i jasnego budynku biblioteki znajduje się 110 miejsc pracy dla czytelników. Oprócz tego utworzono jeszcze dwa rodzaje pomieszczeń do pracy: miejsca dla korzystających z taśm wideo, CD-ROMów i płyt kompaktowych oraz stanowiska komputerowe dla użytkowników internetu i elektronicznych baz danych.

Biblioteka cieszy się dużym zainteresowaniem w środowisku. W 2000 roku 12 600 czytelników wypożyczyło prawie 440 000 woluminów. W dziale wypożyczeń zainstalowany jest system EDV, który obsługuje funkcje prolongowania, rezerwacji, zamawiania i sprawdzania stanu kont czytelników. Dostęp do systemu jest także możliwy poprzez internet.

Elektroniczny katalog on-line obejmuje całość nowego księgozbioru. Tylko część starszych zbiorów, znajdujących się w magazynie, nie jest jeszcze opracowana elektronicznie, ale planuje się ten fragment księgozbioru wprowadzić do katalogu on-line w ciągu ok. 2 lat.

Do dyspozycji poszukujących w katalogu elektronicznym zainstalowano 20 stanowisk z terminalami. Można także przeglądać katalog przez internet z własnego komputera.

Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu, tak jak inne biblioteki naukowe okręgu Badenia-Wirtembergia, posiada serwer, który umożliwia udostępnianie elektronicznych baz danych i pełnych tekstów materiałów w sieci całego kampusu. Obecnie na serwerze do dyspozycji czytelników znajduje się 65 elektronicznych publikacji (leksykony, encyklopedie, bibliograficzne i tekstowe bazy danych), a elektroniczne czasopisma udostępniane są poprzez centralny system "Elektronische Zeitschriftenbibliothek" (elektroniczna biblioteka czasopism). Obecnie można korzystać z 16 czasopism elektronicznych, których licencje zakupiono z myślą o naszych pracownikach naukowych.

Wciąż rosnące znaczenie elektronicznych mediów stawia przed uczelnianą biblioteką nowe zadania. Podczas gdy naukowe monografie w formie drukowanej będą miały znaczenie jeszcze przez długi czas, to prognozuje się, że w ciągu najbliższych 10 lat informacja bibliograficzna, leksykony i tym podobne kompendia wiedzy będą dostępne wyłącznie w formie elektronicznej. Praktyka równoczesnego wydawania czasopism naukowych w wersji drukowanej i on-line jest tylko przejściowym rozwiązaniem, ponieważ należy liczyć się z tym, że biblioteki w ciągu najbliższych 5 lat wstrzymają prenumeratę czasopism drukowanych. Przyczyna takich decyzji tkwi głównie w tym, że czasopisma elektroniczne zawierają elementy multimedialne, których wydania drukowane nie posiadają. Wydania drukowane i wydania elektroniczne nigdy nie będą także identyczne w swej zawartości treściowej.

Oznacza to, że chociaż tradycyjne zadania biblioteki: gromadzenie, opracowanie i udostępnianie drukowanych mediów pozostaną, to równocześnie będzie wzrastało znaczenie elektronicznych i multimedialnych publikacji naukowych wydawanych na fizycznych nośnikach oraz w sieci. Oczywiście wiąże się to z nowymi zadaniami stawianymi bibliotece. Będzie się ona przekształcała w bibliotekę "hybrydową", udostępniającą mieszankę drukowanych i elektronicznych publikacji oraz źródeł informacji.

Taki rozwój nastąpi szybciej w bibliotekach technicznych i nauk przyrodniczych niż w bibliotekach zajmujących się naukami o wychowaniu i kulturze, jednak Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu również oczekuje tego rodzaju zmian (być może opóźnionych) i musi być do nich przygotowana.

Czym różnią się usługi bibliotek "hybrydowych" od tych, jakie oferowały tradycyjne biblioteki? Decydująca zmiana w zadaniach biblioteki uczelnianej nie polega na tym, że wzrastająca liczba elektronicznych i multimedialnych produktów (CD-ROM lub DVD) wpływa na wzrost wykorzystania poszczególnych stanowisk pracy. W wypożyczaniu CD-ROM-ów czy wykorzystaniu komputerów nie zachodzą żadne znaczące zmiany, w porównaniu z wypożyczaniem książek. Jakościowy przeskok w usługach biblioteki bierze swój początek w tym, że coraz więcej elektronicznych mediów jest dostępnych poprzez sieć, a z tym wiążą się wzrastające oczekiwania kadry naukowej i studentów wobec biblioteki. Zmiana paradygmatów nie jest związana z miejscem i czasem korzystania z oferty informacyjnej biblioteki.

Oczekiwania użytkowników, aby biblioteka dostarczała swoją ofertę bezpośrednio do miejsca pracy nauczycieli i studiujących, będą wzrastały. Czytelnik po poszukiwaniach w katalogach on-line i bazach danych będzie mógł zapoznać się z elektronicznym dokumentem lub prześle tylko do biblioteki polecenie jego dostarczenia, a ona zatroszczy się o przesłanie tekstu bezpośrednio do komputera zamawiającego. Biblioteka będzie się zmieniała z Hol-Bibliothek (biblioteki, do której idzie się i coś przynosi) w Bring-Bibliothek (bibliotekę dostarczającą).

Użytkownik nie będzie przynosił informacji z biblioteki, lecz biblioteka będzie dostarczała mu potrzebnych informacji w elektronicznej formie do jego miejsca pracy.

Dzięki ścisłej współpracy z Biblioteką Uniwersytetu we Freiburgu nasza biblioteka może zrobić już teraz pierwszy krok w tym kierunku. Poprzez system FastDok, tzn. elektroniczną usługę dostarczania dokumentów, możliwe jest zamawianie przez e-mail artykułów z czasopism, które znajdują się tylko w bibliotece uniwersyteckiej. Artykuły są tam skanowane i dostarczane w formie elektronicznej do komputera osoby zamawiającej.

Również we współpracy z Biblioteką Uniwersytetu we Freiburgu biblioteka oddaje do dyspozycji pracownikom Wyższej Szkoły Pedagogicznej - FreiDok (freiburski serwer dokumentów), na którym naukowcy mogą umieszczać swoje prace (np. dysertacje) w formie elektronicznej. Są one udostępniane poprzez internet.

Wraz ze wzrastającym znaczeniem elektronicznych i multimedialnych mediów w Wyższej Szkole Pedagogicznej pojawiła się potrzeba rozwoju kompetencji medialnych zarówno u studiujących jak i wykładowców. Przez kompetencje informacyjne rozumie się zdolność do obszernego i systematycznego poszukiwania informacji naukowych w specjalistycznych i znaczących mediach elektronicznych. Biblioteka naukowa może się wykazać dużymi osiągnięciami w doskonaleniu umiejętności informacyjnych u czytelników. Odpowiednie kursy na naszej uczelni odbywają się na zasadzie dobrowolnego uczestnictwa studentów. Zostało nam w pod tym względem jeszcze dużo do zrobienia.

Na podstawie powyższych uwag można sobie wyobrazić, jak wielkie znaczenie dla awangardowej roli bibliotek uczelnianych będą miały w przyszłości technologie informacyjne, elektroniczne publikacje i multimedia. Służby biblioteczne ograniczają jednak swoją ofertę elektronicznej informacji tylko do pewnej części spektrum "nowe media na uczelni". Inne obszary, takie jak: rola mediów w nauczaniu i badaniach naukowych, produkcja mediów i podstawy techniczne (np. sprawne struktury sieciowe), są ważnymi elementami multimedialnej infrastruktury. Bardzo ważne jest też, aby w czasie wprowadzania nowych technik biblioteki były nastawione na wzajemną współpracę. Dlatego ogromne znaczenie mają gremia zajmujące się planowaniem działań szkolnictwa wyższego w Niemczech. Konieczna jest też współpraca między centrami obliczeniowymi, centrami medialnymi i bibliotekami szkół wyższych przy wprowadzaniu nowych mediów na uczelnie.

Plan rozwoju 2001-2005 Pädagogische Hochschule Freiburg formułuje cel ścisłej współpracy "Centrum Technologii Informacyjnej i Komunikacyjnej" (ZIK) i naszej biblioteki. Takie połączenie obydwu instytucji powinno zdać egzamin. Jest pewne, że biblioteka liczy na techniczne wsparcie ZIK w przygotowaniu swoich służb. Wspólne zadania czekają na nas przede wszystkim w sferze usług serwisowych, w poradach i szkoleniach oraz przy tworzeniu portali na stronach WWW.

W Wyższej Szkole Pedagogicznej we Freiburgu trwają intensywne dyskusje, czy poprzez połączenie Biblioteki z Centrum Technologii Informacyjnej i Komunikacyjnej powinno powstać "Multimedia-Service-Zentrum", które mogłoby skuteczniej rozwiązywać stawiane zadania, czy też wykorzystując współpracę odpowiednich instytucji należałoby powołać do życia "wirtualne kompetentne centrum". Wydaje się, że lepsza jest ta druga koncepcja. Podkreślę na koniec, że Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu gotowa jest podjąć wszystkie ważne zadania, które łączą się z rozwojem mediów elektronicznych.

Zachęcam do odwiedzenia naszej strony internetowej http://www.phb.ph-freiburg.de

Przełożyła Renata Zając