Debiuty

Marzena Knap

Prawda i legenda W pustyni i w puszczy

Spadek czytelnictwa i księgarnie pełne streszczeń lektur szkolnych wyraźnie wskazują na fakt, że u współczesnych Polaków pokazały się pierwsze objawy "alergii" na tekst pisany.

Pokolenie miłośników gier komputerowych i filmów wideo oczekuje od literatury (jeżeli już po nią sięga) maksymalnie skondensowanej informacji. Może właśnie dlatego w ostatnich latach na rynku wydawniczym pojawia się coraz więcej książek, które ułatwiają czytelnikowi pokonanie barier utrudniających zrozumienie tekstów kultury. Warstwa ilustracyjna zdecydowanie wygrywa tu rywalizację z tekstem pisanym.

Przykładem tego jest książka Wiesława Kota W pustyni i w puszczy. Prawda i legenda, opublikowana przez poznańską Oficynę Wydawniczą G&P w 2001 r., w serii FAKTY I MITY.

Podobnie jak inne pozycje tego cyklu (Ogniem i mieczem, Pan Tadeusz, Quo vadis, Przedwiośnie), wyraźnie inspirowanego przez znane wrocławskie wydawnictwo seryjne A TO POLSKA WŁAŚNIE, praca świetnego dziennikarza, kierującego obecnie działem kulturalnym "Newsweeka", imponuje przede wszystkim ilością i różnorodnością materiału ilustracyjnego. Mamy tu nie tylko ciekawe reprodukcje fotosów z realizacji filmu W pustyni i w puszczy w reżyserii Władysława Ślesickiego z 1973 roku i Gavina Hooda z 2000 roku - ale także ilustracje prasowe, ilustracje z Listów z Afryki, z różnych edycji W pustyni i w puszczy, fotografie przedstawiające Sienkiewicza oraz podróżników, którzy go inspirowali, przyjaciół, osób będących prototypami postaci książkowych, mapy, grafiki i inne. To bogactwo na ogół zachęca do lektury, ale niekiedy dość przypadkowo - jak się wydaje - zestawiane ilustracje przytłaczają tekst główny i skutecznie rozpraszają uwagę czytelnika. Ponadto wynikająca być może z braku miejsca maksymalna kondensacja treści nie zawsze współgra ze swobodnym, momentami wręcz gawędziarskim stylem autora.

Nie jest to bowiem gruntowne studium analityczne powieści, ani tym bardziej przewodnik po życiu i twórczości H. Sienkiewicza. Autor nie chce zanudzać czytelnika szczegółowymi refleksjami literackimi, pragnie tylko znaleźć prostą drogę dotarcia do ogólnych zagadnień, na przedstawieniu których szczególnie mu zależy. Problemy te ująć można w kilka większych grup tematycznych o następujących hasłach wywoławczych: geneza utworu, kreacja świata przedstawionego, odbiór powieści Henryka Sienkiewicza w Polsce i na świecie, ekranizacje W pustyni i w puszczy.

Problematyka ta w każdym z siedmiu rozdziałów zostaje rozszerzona. I tak np. rozdział pierwszy, poświęcony sposobowi tworzenia powieści, przynosi informacje o innych podróżnikach odkrywających tajemnice Afryki. W rozdziale drugim Kolonizatorzy kontra barbarzyńcy, autor przypisując inżynierom Tarkowskiemu i Rawlisonowi funkcję agentów wywiadu wojskowego, zmienia nasze dotychczasowe wyobrażenie o ich roli przy budowie Kanału Sueskiego, a zapoznając nas z prawdą historyczną o życiu Mahdiego, dokonuje ostrej konfrontacji z negatywnym wizerunkiem tej postaci, stworzonym przez Sienkiewicza.

Wraz z autorem sięgamy nie tylko do takich dziedzin, jak historia czy polityka. Nie brakuje tu również solidnej porcji wiedzy z psychologii (ewolucja postaci Stasia Tarkowskiego), filozofii (pojęcie dobra i zła w ujęciu Kalego), fizyki (opis zjawisk optycznych i meteorologicznych charakterystycznych dla afrykańskiego kontynentu), medycyny (typologia afrykańskich chorób), krytyki literackiej (sądy o powieści Sienkiewicza), filmu (ekranizacje), teatru (W pustyni i w puszczy jako spektakl w teatrze lalkowym).

W krótkim przeglądzie nie sposób wymienić wszystkich podejmowanych przez W. Kota tematów i zabiegów mających poszerzyć naszą wiedzę ogólną o późnej, adresowanej do młodzieży powieści Sienkiewicza. Cel ten ze wszech miar chwalebny, w realizacji ma też swoje wady. Otóż wskutek szeroko zakreślonego adresu odbiorczego, w którym mieści się przede wszystkim odbiorca niechętnie podejmujący się interpretacji, a raczej żądny atrakcji, nastąpiło zbyt wielkie uproszczenie przekazu. Tematy ważne, istotne w odbiorze powieści H. Sienkiewicza, idą obok (ale nie w parze) z tematami popularnymi i błahymi (np. podrozdział Rozmaitości ze świata zwierząt i roślin).

Autor, wychodząc z założenia, że książka powinna nie tylko uczyć, ale i bawić, wprowadził do niej liczne anegdoty i ciekawostki (np., że po drugiej wojnie światowej W pustyni i w puszczy uznano w Polsce "za literacki przejaw propagandy imperializmu i wycofano na kilka lat ze spisu lektur szkolnych").

O tym, że W. Kot ani przez chwilę nie zapomina o potencjalnym odbiorcy swojej pracy, świadczy dobrze przemyślana jej koncepcja. Układ treści jest przejrzysty, sensownie podzielony na rozdziały, niezwykle starannie opracowany plastycznie.

Można by nawet zarzucić autorowi, że w trosce o odbiorcę "zwyczajnego", "przeciętnego" poszedł niekiedy za daleko, skoro zamieszczone w pracy "wskazówki bibliograficzne" ograniczył do kilku pozycji. A szkoda, bo bogata literatura przedmiotu mogła otworzyć przed czytelnikiem nowe perspektywy interpretacyjne, dając też możliwość szukania własnych dróg lektury książki, która, jak chce autor, ma być "długą i frapującą wyprawą".

Podobnie jak inne pozycje z serii FAKTY I MITY książka W. Kota jest przeznaczona dla uczniów oraz miłośników literatury polskiej chcących dowiedzieć się: "na ile ukazana przez Sienkiewicza fabuła odpowiada rzeczywistości historycznej i przyrodniczej oraz w jakim stopniu postacie z jego utworu są prawdopodobne". Wskazują na to chociażby rozważane "problemy", takie jak: "Czy Mahdi był chudym, surowym, bezkompromisowym ascetą czy dobrotliwym grubasem, jakim ukazuje go Sienkiewicz i czy Mea z pokolenia Dinka i Kali, król Wa-himów, mogli istnieć realnie?" itp.

Powyższe uwagi i spostrzeżenia prowadzą do wniosku, że chociaż omawiana praca, jak na dobrą syntezę popularyzatorską przystało, jest wartościowa poznawczo, nie przytłacza nadmierną ilością faktów, a bogaty i różnorodny materiał ilustracyjny sprawia, że jest pod względem wizualnym niezwykle atrakcyjna, to historycy literatury, studenci polonistyki i wszyscy miłośnicy twórczości Sienkiewicza powinni jednak pozostać przy opracowaniach bardziej szczegółowych, książkę Kota traktując przede wszystkim jako przyjemne i pożyteczne uzupełnienie.

Marzena Knap

Wiesław Kot, W pustyni i w puszczy. Prawda i legenda, Oficyna Wydawnicza G&P, Poznań 2001, 195 s.