Radosław Uliszak

"Poziom wykształcenia ludności rolniczej w gminach Polski Południowo-Wschodniej"



        Dyskusja nad sposobami restrukturyzacji polskiego rolnictwa toczy się w Polsce od dawna, a ogólnie jej konkluzję można ująć w stwierdzeniu, że ten dział krajowej gospodarki wymaga głębokich zmian zarówno w odniesieniu do struktury technicznej, jak i społecznej rolnictwa. Na potrzebę dokonania zasadniczych zmian wskazują nie tylko porównania międzynarodowe wskazujące ogromny dystans dzielący polskie rolnictwo od dobrze rozwiniętych państw Zachodu, ale także jego zapóźnienie w stosunku do innych sfer naszej gospodarki, powodujące, że rolnictwo staje się poważnym hamulcem wzrostu gospodarczego kraju. Tego typu refleksje przeważają nie tylko w opracowaniach ekonomistów rolnych i geografów wykonywanych ostatnio, ale pochodzących również z wcześniejszych okresów. Mają one swoje źródło przede wszystkim w istniejącej od dawna stagnacji struktury naszego rolnictwa, z którą wiążą się inne jego cechy takie jak niska wydajność pracy i kapitału, niska towarowość, słaba jakość uzyskiwanej produkcji czy zacofanie techniczno-organizacyjne gospodarstw.
        Wykształcenie rolnika i jego wiek, odgrywają dużą rolę w przyswajaniu innowacji w gospodarstwie (Gałczyńska 1998) a także wprowadzania alternatywnych źródeł zasilania gospodarstwa rodzinnego. Geografowie ekonomiczni i ekonomiści wskazują na pozytywną zależność pomiędzy wykształceniem rolników a osiąganymi przez nich wynikami produkcyjnymi. W przypadku gospodarstw rodzinnych istotne jest też wykształcenie osób wspólnie z nim zamieszkujących, w praktyce wspólnie prowadzących gospodarstwo.
        Celem niniejszego artykułu było wskazanie gmin lub regionów w Polsce południowo-wschodniej, w których udział ludności legitymującej się wykształceniem ogólnym jest wyższy od przeciętnych. Gminy te stanowią potencjalne centra wzmożonej aktywności ekonomicznej i łatwiejszych przekształceń struktury dochodów ludności związanej do tej pory z działkami i gospodarstwami rolnymi.
        W badaniach oparto się na danych Powszechnego Spisu Rolnego, który odbył się w 1996 roku oraz Banku Danych Lokalnych GUS. W tabelach i na kartogramach zaprezentowano obliczenia w odniesieniu do obowiązującego wtedy podziału administracyjnego (województwa: bielskie, krakowskie, krośnieńskie, nowosądeckie, przemyskie, tarnowskie, rzeszowskie). Zgodnie z delimitacją stosowaną w materiałach spisowych osobno traktowane są gminy miejskie i miejskie części jednostek miejsko-gminnych (określane dalej jako miasta lub gminy miejskie) i osobno gminy wiejskie i wiejskie części jednostek miejsko-gminnych (określane dalej jako wsie lub gminy wiejskie).
        W celu określenia poziomu wykształcenia ludności, która zamieszkiwała gospodarstwa rolne w 1996 roku przebadano udział osób z wykształceniem wyższym, średnim (zawodowym lub ogólnokształcącym) oraz bez ukończonego wykształcenia podstawowego. Wzięto pod uwagę najbardziej szczegółowe dane z obszaru gmin dotyczące ludności zamieszkującej w gospodarstwach domowych z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego lub działki rolnej. Przy obliczaniu udziału ludności według poziomu wykształcenia wzięto pod uwagę osoby w wieku 15 lat i więcej (urodzone przed 13 czerwca 1981 roku).

 Wykształcenie ludności rolniczej w Polsce
        Jak powszechnie wiadomo zdecydowana większość osób zamieszkujących obszary wiejskie w Polsce a w ich obrębie - gospodarstwa rolne, posiadała jedynie wykształcenie podstawowe. Dotyczyło to, zależnie od regionu od 0,0% (niedawno utworzone miasto Borne Sulinowo w woj. koszalińskim z ludnością, która napłynęła tam po likwidacji garnizonu radzieckiego) do 68,1% (gmina Szaflary w woj. nowosądeckim) mieszkańców gospodarstw rolnych. średnio w kraju wykształcenie podstawowe posiadało 44,3% mieszkańców gospodarstw rolnych (tab. 1). Lepiej wykształceni byli mieszkający z właścicielem działki rolnej, udział osób z wykształceniem podstawowym średnio w Polsce wynosił 34,1%. Liczba ta w zależności od regionu mogła przyjąć wartości od 0,0% (miasto Borne Sulinowo w woj. koszalińskim) do 63,8% (gmina Górzno w woj. toruńskim).
        Wyższy (ponadpodstawowy) poziom edukacji obejmował od 100% (miasto Borne Sulinowo) do 22,96% (Turośl w woj. łomżyńskim) osób zamieszkujących z właścicielami gospodarstw indywidualnych. średnio w kraju osoby z wykształceniem wyższym od podstawowego stanowiły 48,2%. Wśród zamieszkujących działki było to odpowiednio od 100% (miasto Borne Sulinowo) do 7,5% (Jedwabne w woj. łomżyńskim). Dla całej Polski wartość ta wynosiła 59,47%.

Wykształcenie ludności rolniczej w Polsce południowo-wschodniej
        W południowo-wschodniej Polsce sytuacja była podobna, tylko w grupie ludności z wykształceniem ponadpodstawowym, zamieszkującej gospodarstwa rolne. Znacznie większy był udział tej ludności zamieszkującej działki rolne, bo aż 6,4% powyżej średniego udziału w Polsce. Jednak ludność zamieszkująca wraz z właścicielem działki rolnej związana była przede wszystkim z pozarolnym rynkiem pracy. Związki te powodowały w przeszłości konieczność podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Z tych powodów w regionach południowo-wschodniej Polski, szczególnie w województwie rzeszowskim, bielskim, tarnowskim notowano wysoki udział ludności z wykształceniem ponadpodstawowym.


Tabela 1 Poziom wykształcenia ludności w wieku 15 lat i więcej (źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów Powszechnego Spisu Rolnego 1996, GUS Warszawa 1996)
  Liczba ludności w wieku 15 lat i więcej zamieszkałej w gosp. rolnych lub działkach Według poziomu wykształcenia
wyższe średnie zasadnicze zawodowe podstawowe podstawowe nieukończone lub bez wykształcenia
liczba osób udział [%] liczba osób udział [%] liczba osób udział [%] liczba osób udział [%] liczba osób udział [%]
Polska 8858284 251130 2,83 1647885 18,60 2522240 28,47 3660094 41,32 636243 7,18
Polska pd-wsch. 1971587 57590 2,92 375105 19,03 619707 31,43 781324 39,63 102185 5,18
bielskie 301408 10161 3,37 61123 20,28 104476 34,66 109488 36,33 11506 3,82
krakowskie 274532 7837 2,85 50177 18,28 93445 34,04 106212 38,69 12889 4,69
krośnieńskie 248497 8437 3,40 50230 20,21 73969 29,77 96479 38,83 13199 5,31
nowosądeckie 321565 7552 2,35 54213 16,86 95500 29,70 140025 43,54 18609 5,79
przemyskie 186887 4420 2,37 35727 19,12 51355 27,48 78825 42,18 13276 7,10
rzeszowskie 332432 12224 3,68 69289 20,84 98856 29,74 126699 38,11 18862 5,67
tarnowskie 306266 6959 2,27 54346 17,74 102106 33,34 123596 40,36 13844 4,52

Ludność z wykształceniem wyższym
        Ludność w wykształceniem wyższym postrzegana jest jako bardziej otwarta na zmiany i posiadająca większe potencjalne możliwości dostosowania się do nowych warunków gospodarowania. Udział osób z wykształceniem wyższym (Tab. 1) wśród ludności zamieszkującej gospodarstwa indywidualne lub działki w Polsce południowo-wschodniej (2,92%) był większy od średnich krajowych (2,83%). Ponad średnią krajową znalazły się województwa: bielskie, krakowskie, krośnieńskie, rzeszowskie. Pozytywny obraz regionu wynikał głównie z udziału osób z wykształceniem wyższym zamieszkujących działki rolne (Tab. 2). Grupa ta wyraźnie dominowała w kraju, a jeszcze wyraźniej w omawianych województwach. Szczególnie silnie zaznaczyło się to (Ryc. 1) w województwie rzeszowskim, gdzie różnica pomiędzy udziałem ludności z wyższym wykształceniem zamieszkałych w gospodarstwach a zamieszkałych na działkach wynosiła aż 4,73%.

Tabela 2 Udział osób z wykształceniem wyższym zamieszkujących działki i gospodarstwa indywidualne w województwach Polski południowo-wschodniej (źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów Powszechnego Spisu Rolnego 1996, GUS Warszawa 1996)
  Udział ludności z wykształceniem wyższym w ogóle ludności zamieszkałej w gosp. ind. [%] Udział ludności z wykształceniem wyższym w ogóle ludności zamieszkałej z użytkownikiem działki rolnej [%] Udział ludności z wykształceniem wyższym w ogóle ludności zamieszkałej z użytkownikiem działki rolnej lub gosp. ind. [%]
Polska 2,01 4,82 2,83
Polska pd-wsch. 1,76 5,31 2,92
bielskie 1,93 4,89 3,37
krakowskie 1,77 4,58 2,85
krośnieńskie 2,19 5,68 3,40
nowosądeckie 1,33 5,34 2,35
przemyskie 1,58 4,86 2,37
rzeszowskie 2,23 6,96 3,68
tarnowskie 1,44 4,76 2,27

        Udział ludności z wykształceniem wyższym zawierał się w przedziale od 0,38% w gminie Szaflary (15 osób) do 16,43% w miejskiej gminie Rzeszów (2529 osób). Tylko 134 gminy (34%) miały wartości większe od średniej dla regionu. W grupie tej najwięcej gmin znalazło się w województwie bielskim, stanowiły one 26% takich gmin w regionie i była to jednocześnie ponad połowa gmin województwa bielskiego (Tab. 3). Najmniej liczne w regionie były w tej grupie gminy województwa tarnowskiego, tylko 12.

Tabela 3 Gminy wg udziału ludności z wykształceniem wyższym zamieszkujących gospodarstwa indywidualne lub działki rolne w zależności od średniej dla regionu (źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów Powszechnego Spisu Rolnego 1996, GUS Warszawa 1996)
  Liczba gmin z udziałem większym od średniej dla regionu Udział gmin z udziałem większym od średniej w regionie [%] Udział gmin z udziałem większym od średniej w ogóle gmin województwa [%] Liczba gmin z udziałem mniejszym od średniej dla regionu Udział gmin z udziałem mniejszym od średniej w regionie [%] Udział gmin z udziałem mniejszym od średniej w ogóle gmin województwa [%]
Polska pd-wsch. 134 100 34 258 100 66
bielskie 35 26 51 34 13 49
krakowskie 18 13 36 32 12 64
krośnieńskie 20 15 38 33 13 62
nowosądeckie 15 11 24 48 19 76
przemyskie 12 9 26 34 13 74
rzeszowskie 22 16 39 34 13 61
tarnowskie 12 9 22 43 17 78

        W przestrzennym rozmieszczeniu (Ryc. 2) gmin wiejskich posiadających wartości wyższe od średniej krajowej można wyróżnić trzy grupy: pierwsze skupiały się najczęściej w bezpośrednim sąsiedztwie miast. Były to niektóre gminy sąsiadujące z miastami wojewódzkimi: Krakowem, Bielsko-Białą, Tarnowem, Krosnem. Druga grupa, to gminy sąsiadujące z niektórymi mniejszymi miastami, często były to wiejskie części gmin miejsko-wiejskich. Znalazło się tu część gmin sąsiadujących z takimi miastami jak: Mielec, Gorlice, Łańcut, Sucha Beskidzka. Trzecia, najmniej liczna grupa, to gminy wiejskie nie sąsiadujące z miastami, tu znalazły się południowo-wschodnie gminy województwa krośnieńskiego: Cisna, Komańcza, Lutowiska oraz Chybie, Węgierska Górka w bielskim i Żołynia w rzeszowskim. Na 46 gmin wiejskich, w których udział ludności związanej z gospodarstwami indywidualnymi lub działkami rolnymi z wykształceniem wyższym, tylko sześć gmin nie sąsiadowało z miastami. Ich związek z miastami był więc bardzo wyraźny.

        Niemal we wszystkich miastach ludności z wykształceniem wyższym było więcej niż średnio w regionie, wyjątek stanowiły Sułkowice (krakowskie) z wartością 2,56% i Piwniczna (nowosądeckie) gdzie udział ten wynosił 2,75%. W najwyższym, wyróżnionym na mapie (Ryc. 2), przedziale wartości (powyżej 6% ludności z wyższym wykształceniem) znalazły się tylko dwie gminy wiejskie (Jaworze i Wilkowice w województwie bielskim).
Polska południowo-wschodnia miała większy udział ludności z wykształceniem wyższym niż reszta Polski. Zwraca tu jednak uwagę fakt, że wyższa średnia regionu występowała wśród zamieszkujących działki rolne a nie gospodarstwa rolne. W przypadku województwa nowosądeckiego udział ludności z wykształceniem wyższym wśród mieszkańców działek był czterokrotnie wyższy niż wśród mieszkańców gospodarstw. Byli to więc mieszkańcy ziem o małym znaczeniu dla rozwoju towarowego rolnictwa. Ponadto byli to przede wszystkim mieszkańcy gospodarstw znajdujących się na terenach miast. Można przypuszczać, że są oni związani raczej z pozarolnymi źródłami utrzymania.

Ludność z wykształceniem średnim
         Udział osób z wykształceniem średnim wśród ludności rolniczej w Polsce południowo-wschodniej był, podobnie jak w przypadku osób z wykształceniem wyższym, nieco wyższy od średniej krajowej (Tab. 1).
        Udział ludności z wykształceniem średnim wśród mieszkańców gospodarstw indywidualnych (15,75%) był mniejszy od średniej krajowej (16,51%) (Ryc. 3). Podobnie jak w przypadku wykształcenia wyższego, to ludność zamieszkująca działki rolne wpływała na korzystny obraz Polski południowo-wschodniej. średnio w Polsce działki rolne zamieszkiwało 23,65% osób z wykształceniem średnim, a w regionie takie osoby stanowiły 25,78%. Szczególnie różnica pomiędzy działkami a gospodarstwami zaznacza się w województwie rzeszowskim, gdzie udział ludności z wykształceniem średnim był 11,09% większy wśród mieszkańców działek rolnych niż wśród mieszkańców gospodarstw indywidualnych.

Tabela 4 Udział osób z wykształceniem średnim zamieszkujących działki i gospodarstwa indywidualne w województwach Polski południowo-wschodniej (źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów Powszechnego Spisu Rolnego 1996, GUS Warszawa 1996)
  Udział ludności z wykształceniem średnim w ogóle ludności zamieszkałej w gosp. ind. [%] Udział ludności z wykształceniem średnim w ogóle ludności zamieszkałej z użytkownikiem działki rolnej [%] Udział ludności z wykształceniem średnim w ogóle ludności zamieszkałej z użytkownikiem działki rolnej lub gosp. ind. [%]
Polska 16,51 23,65 18,60
Polska pd-wsch. 15,75 25,78 19,03
bielskie 16,24 24,52 20,28
krakowskie 15,34 22,98 18,28
krośnieńskie 16,84 26,60 20,21
nowosądeckie 13,59 26,40 16,86
przemyskie 16,63 26,99 19,12
rzeszowskie 17,45 28,54 20,84
tarnowskie 14,97 26,05 17,74


        Najmniejszy udział ludności z wykształceniem średnim miał gmina Szaflary, bo tylko 6,21% (245 osób) a największą wartość 47,14% (495 osób) wskaźnik ten osiągnął w mieście Lesko (woj. krośnieńskie). Tylko 42% gmin w regionie miało udziały ludności z wykształceniem średnim, mieszkającej w gospodarstwach indywidualnych lub działkach rolnych, większe od średniej dla regionu. Wyraźnie zaznaczył się udział gmin województwa bielskiego (38 gmin), które stanowiły 23% gmin regionu (Tab. 5). Również udziały powyżej średniej miały prawie wszystkie miasta, z wyjątkiem Wisły i Zatoru w województwie bielskim oraz Piwnicznej w województwie nowosądeckim (Ryc. 4).
Gminy wiejskie o średniej wyższej niż średnia regionalna skupiały się najczęściej w bezpośrednim sąsiedztwie miast. Często były to części jednostek miejsko-wiejskich. Najwyraźniej odznaczający się wyjątek stanowiły południowo-wschodnie gminy województwa krośnieńskiego (Cisna, Czarna, Komańcza, Lutowiska). Ponadto były jeszcze pojedyncze takie gminy w innych województwach: Chybie w województwie bielskim, Orły w przemyskim, Rakszawa w rzeszowskim oraz Dębno, Trzciana i Żegocina w tarnowskim. W sumie więc takich gmin, nie sąsiadujących bezpośrednio z miastami było tylko 10 a pozostałych 68 w tej grupie z miastami sąsiadowało.

Tabela 5 Gminy wg udziału ludności z wykształceniem średnim zamieszkujących gospodarstwa rolne lub działki rolne w zależności od średniej dla regionu (źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów Powszechnego Spisu Rolnego 1996, GUS Warszawa 1996)
  Liczba gmin z udziałem większym od średniej dla regionu Udział gmin z udziałem większym od średniej w regionie [%] Udział gmin z udziałem większym od średniej w ogóle gmin województwa [%] Liczba gmin z udziałem mniejszym od średniej dla regionu Udział gmin z udziałem mniejszym od średniej w regionie [%] Udział gmin z udziałem mniejszym od średniej w ogóle gmin województwa [%]
Polska pd-wsch. 165 100 42 227 100 58
bielskie 38 23 55 31 14 45
krakowskie 21 13 42 29 13 58
krośnieńskie 26 16 49 27 12 51
nowosądeckie 18 11 29 45 20 71
przemyskie 18 11 39 28 12 61
rzeszowskie 26 16 46 30 13 54
tarnowskie 18 11 33 37 16 67


Ludność z wykształceniem podstawowym niepełnym lub bez wykształcenia
         Trzecim analizowanym elementem wykształcenia ludności w Polsce południowo-wschodniej jest udział osób z wykształceniem podstawowym niepełnym lub bez wykształcenia. Omawiane województwa miały znacznie lepszą sytuację niż jest to średnio w Polsce (Ryc. 5). Wszystkie miały wartości mniejsze od średniej krajowej zarówno w przypadku osób zamieszkałych w gospodarstwach indywidualnych jak i z właścicielami działek rolnych (Tab. 6).
        Udział ludności, z wykształceniem podstawowym niepełnym lub bez wykształcenia, zamieszkującej gospodarstwa indywidualne był o 1,69% niższy niż średnio w kraju. Najlepsza sytuacja była w województwach bielskim (4,66%) i tarnowskim (4,74%). Najgorzej było w województwie przemyskim, gdzie udział ludności z wykształceniem podstawowym niepełnym i bez wykształcenia wynosił 7,42% i był najbardziej zbliżony do średniej krajowej. Najmniejszy udział takich osób - 0,27% był w mieście Iwonicz Zdrój (2 osoby), najwięcej 15,18% w Sieniawie w woj. przemyskim (449 osób).
        Podsumowanie udziału ludności z wykształceniem podstawowym niepełnym lub bez wykształcenia dla gospodarstw indywidualnych i działek również wskazuje na uprzywilejowaną pozycję całego regionu w stosunku do Polski. Ludność zamieszkująca działki rolne i w tym przypadku wykazuje lepszy poziom wykształcenia. Różnice pomiędzy działkami i gospodarstwami nie są jednak tak duże jak w przypadku wcześniej omawianych cech wykształcenia. Największa różnica jest w województwie nowosądeckim (1,99%).

Tabela 6 Udział osób z wykształceniem podstawowym niepełnym lub bez wykształcenia zamieszkujących działki i gospodarstwa indywidualne w województwach Polski południowo-wschodniej (źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów Powszechnego Spisu Rolnego 1996, GUS Warszawa 1996)
  Udział ludności z wykształceniem podst. niepełnym i bez wykszt. w ogóle ludności zamieszkałej w gosp. ind. [%] Udział ludności z wykształceniem podst. niepełnym i bez wykszt. w ogóle ludności zamieszkałej z użytkownikiem działki rolnej [%] Udział ludności z wykształceniem podst. niepełnym i bez wykszt. w ogóle ludności zamieszkałej z użytkownikiem działki rolnej lub gosp. ind. [%]
Polska 7,48 6,46 7,18
Polska pd-wsch. 5,79 3,93 5,18
bielskie 4,66 2,93 3,92
krakowskie 5,16 3,95 4,96
krośnieńskie 5,98 4,04 5,31
nowosądeckie 6,29 4,30 5,79
przemyskie 7,42 6,12 7,10
rzeszowskie 6,38 4,08 5,76
tarnowskie 4,74 3,86 4,52


Tabela 7 Gminy wg udziału ludności z wykształceniem podstawowym niepełnym lub bez wykształcenia zamieszkujących gospodarstwa indywidualne lub działki rolne w zależności od średniej dla regionu (źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów Powszechnego Spisu Rolnego 1996, GUS Warszawa 1996)
  Liczba gmin z udziałem mniejszym od średniej dla regionu Udział gmin z udziałem mniejszym od średniej w regionie [%] Udział gmin z udziałem mniejszym od średniej w ogóle gmin województwa [%] Liczba gmin z udziałem większym od średniej dla regionu Udział gmin z udziałem większym od średniej w regionie [%] Udział gmin z udziałem większym od średniej w ogóle gmin województwa [%]
Polska pd-wsch. 218 100 56 174 100 44
bielskie 54 25 78 15 9 22
krakowskie 32 15 64 18 10 36
krośnieńskie 27 12 51 26 15 49
nowosądeckie 24 11 38 39 22 62
przemyskie 16 7 35 30 17 65
rzeszowskie 27 12 48 29 17 52
tarnowskie 38 17 69 17 10 31

        Wartości większe od średniej regionalnej miało 174 gminy. Najwięcej takich gmin było w województwie nowosądeckim (39) i stanowiły one znaczny udział 22% gmin regionu (Tab. 11). Sporo takich gmin było również w województwie przemyskim (30 gmin) i rzeszowskim (29 gmin).
        Rozmieszczenie przestrzenne gmin, z odsetkiem osób bez wykształcenia większym od średniej dla regionu (Ryc. 6) było wyraźnie inne niż w przypadku dwóch poprzednio omawianych cech wykształcenia. Zaznaczało się "marginalne" położenie gmin, szczególnie tych o większym udziale osób bez wykształcenia podstawowego (powyżej 10%). W wielu przypadkach były to gminy położone na granicy województw z dala od głównych szlaków komunikacyjnych (dróg krajowych i międzynarodowych). Niektóre jednak bezpośrednio sąsiedowały z miastami, na przykład wiejskie gminy Dynów, Narol, Oleszyce, Sieniawa, Kościelisko. Za wyjątkiem Kościeliska (woj. nowosądeckie) były to gminy położone w woj. przemyskim (Ryc. 6).

Typologia gmin według wykształcenia ludności zamieszkującej z prowadzącymi gospodarstwa rolne lub działki rolne
         Podsumowanie poziomu wykształcenia ludności związanej z rolnictwem w jednym wskaźniku pozwala wytypować gminy o potencjalnie większych możliwościach zmian (Ryc.7). Zmian skierowanych głównie w stronę wielofunkcyjnego rozwoju wsi i odejścia od utrzymywania się wyłącznie z rolnictwa. Lokalne zasoby i ludzie, którzy mogą do nich sięgnąć i je uruchomić stanowić mogą wyznacznik potencjału poszczególnych gmin na w drodze do odchodzenia od czysto rolniczej funkcji wsi i gospodarstw rolnych. Wychodząc z założenia, że ludność z wykształceniem wyższym i średnim może być potencjalnie bardziej skłonna do podejmowania działań związanych ze zmianą struktury swoich dochodów, a ludność bez wykształcenia podstawowego może być niezdolna do podejmowania takich działań, skonstruowano wskaźnik wykształcenia.
        Przy konstruowaniu wskaźnika wzięto pod uwagę omawiane wcześniej udziały ludności z wykształceniem wyższym, średnim oraz z podstawowym niepełnym i bez wykształcenia w ogólnej liczbie osób w wieku powyżej 15 lat zamieszkujących gospodarstwa lub działki rolne. Za każdy punkt procentowy ludności z wykształceniem wyższym przyznano 10 punktów, analogicznie za wykształcenie średnie 5 punktów, a za podstawowe niepełne lub brak wykształcenia -5 punktów. Ilorazy zsumowano otrzymując dla każdej gminy syntetyczny wskaźnik wykształcenia k, wg wzoru:
k = 10w + 5s - 5b, gdzie
w - procentowy udział ludności z wykształceniem wyższym zamieszkałej w gospodarstwach lub działkach rolnych;
s - procentowy udział ludności z wykształceniem średnim zamieszkałej w gospodarstwach lub działkach rolnych;
b - procentowy udział ludności z wykształceniem podstawowym niepełnym lub bez wykształcenia zamieszkałej w gospodarstwach lub działkach rolnych.

Tabela 8 Syntetyczny wskaźnik wykształcenia ludności zamieszkującej gospodarstwa indywidualne lub działki rolne (źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów Powszechnego Spisu Rolnego 1996, GUS Warszawa 1996)
  Wskaźnik Liczba gmin o wskaźniku większym od średniej regionu Udział gmin o wskaźniku większym od średniej w ogóle gmin województwa [%] Liczba gmin o wskaźniku mniejszym od średniej regionu Udział gmin o wskaźniku mniejszym od średniej w ogóle gmin województwa [%]
Polska 85,45 - - - -
Polska pd-wsch. 98,42 156 40 236 60
bielskie 116,02 41 59 28 41
krakowskie 96,46 22 44 28 56
krośnieńskie 108,46 23 43 30 57
nowosądeckie 78,85 16 25 47 75
przemyskie 83,72 15 33 31 67
rzeszowskie 112,62 24 43 32 57
tarnowskie 88,84 15 27 40 73

        Województwa Polski południowo-wschodnia miały wskaźnik wykształcenia większy niż cała Polska (tab. 8). W samym regionie województwa takie jak nowosądeckie (78,85) i przemyskie (83,72) miały wartości wskaźnika niższe od całego kraju. Dodatkowo poniżej średniej wartości dla regionu znalazły się województwa tarnowskie i krakowskie. Tylko krośnieńskie, rzeszowskie i bielskie miały wartości większe niż omawiany region.
Można postawić tezę, że rolnictwo gmin tych dwóch województw, a więc bielskiego i rzeszowskiego szybciej będzie zmieniać swoje oblicze. Sprzyjać temu może dodatkowo powołanie siedziby województwa podkarpackiego właśnie w Rzeszowie.
        Gminy o wskaźniku większym od średniej dla regionu to głównie gminy miejskie. Wszystkich gmin o wskaźniku większym niż średnia dla regionu było 156, wśród nich było 89 gmin miejskich - 57%. Znalazły się tu wszystkie miasta regionu z wyjątkiem Piwnicznej (Ryc.7). Gmin wiejskich w omawianej grupie było tylko 67. Skupiały się one w bezpośrednim sąsiedztwie miast wzdłuż głównych szlaków komunikacyjnych (krajowa droga numer 4 i numer 1). Szczególnie takie zwarte obszary można wyróżnić wokół Przemyśla, Krosna, Tarnowa, Nowego Sącza. Znacznie wyróżniają się jednak w omawianym obrazie grupy gmin wokół Rzeszowa, Krakowa oraz pomiędzy Bielsko-Białą i Skoczowem gdzie stanowią już one zwarty pas pomiędzy tymi miastami. Wyjątek stanowiły dwie gminy województwa krośnieńskiego: Cisna i Lutowiska.
        Zarówno rozmieszczenie ludności z wykształceniem wyższym jak i średnim wykazywało wyraźny związek z sąsiedztwem miast i głównych szlaków komunikacyjnych (drogi krajowe i międzynarodowe). Podobnie zastosowany wskaźnik wykazuje, że gminy o stosunkowo wysokim stopniu wykształcenia ludności związanej z rolnictwem sąsiadują z miastami. Można wnioskować, że spowodowane jest to miejskim, a nie wiejskim rynkiem pracy. To nie praca na roli, ale dojazdy do pracy w mieście spowodowały podniesienie poziomu wykształcenia ogólnego i zawodowego ludności związanej z gospodarstwami rolnymi i działkami rolniczymi. Rozwinięte w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych dojazdy do pracy doprowadziły do wykształcenia się licznej grupy osób dwuzawodowych, łączących pracę w gospodarstwach rolnych i działkach rolnych z pracą w sektorze drugim lub trzecim. Zatrudnienie poza rolnictwem wymagało podnoszenia kwalifikacji zawodowych i trwale poprawiło strukturę wykształcenia ludności rolniczej.
        Poziom i zróżnicowanie regionalne wykształcenia ludności rolniczej jest wynikiem czynników działających w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. W okresie transformacji gospodarki wykształcenie ludności rolniczej jest czynnikiem kształtującym tempo przemian na wsi. świadczy o tym istniejąca pozytywna korelacja pomiędzy udziałem gospodarstw rolnych prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą z udziałem ludności rolniczej o wykształceniu wyższym (współczynnik korelacji 0,55). Podobną zależność (współczynnik korelacji 0,53) można zauważyć pomiędzy tym typem gospodarstw a wyliczonym wcześniej wskaźnikiem wykształcenia ludności rolniczej. Wskaźnik ten wykazuje największą pozytywną korelację właśnie z typem gospodarstw prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.
        Wykształcenie rolnicze w istotny sposób wpływa na udział gospodarstw rolniczych, to jest utrzymujących się głównie lub wyłącznie z dochodów rolniczych. świadczy o tym współczynnik korelacji liniowej wynoszący 0,57 w przypadku zależności pomiędzy udziałem gospodarstw rolniczych a udziałem osób z wykształceniem rolniczym w ogóle i 0,54 dla udziału osób z wykształceniem rolniczym wyższym niż kurs rolniczy. Tylko ten jeden typ gospodarstw wykazuje istotną pozytywną korelację (0,51) ze współczynnikiem intensywności rolnictwa.
        Można zaryzykować stwierdzenie, że mapa ukazująca ogólny wskaźnik wykształcenia ludności rolniczej (Ryc.7) wskazuje gminy, które mają potencjalnie większe możliwości uczestniczenia w transformacji polskiej gospodarki. Istotnym czynnikiem różnicującym w przyszłości tempo przemian wsi i rolnictwa w południowo-wschodniej Polsce będzie wykształcenie ludności, w tym ludności związanej z rolnictwem.


Literatura i źródła:
  1. Gałczyńska Bożena, 1988, Zróżnicowanie przestrzenne poziomu wykształcenia ludności rolniczej w Polsce, (w:) XV Ogólnopolskie Seminarium Geograficzno-Rolnicze "Gospodarka przestrzenna obszarów wiejskich Polski", Białystok-Toruń 1998;
  2. Górz Bronisław, 1988, Procesy wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich w Południowej Polsce, (w:) XV Ogólnopolskie Seminarium Geograficzno-Rolnicze "Gospodarka przestrzenna obszarów wiejskich Polski", Białystok-Toruń 1998;
  3. Powszechny Spis Rolny 1996, GUS Warszawa 1996.
Radosław Uliszak
asystent w Instytucie Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie
ul. Podchorążych 2
30-084 Kraków
E-mail: ulira@wsp.krakow.pl
© Żadna część niniejszego artykułu nie może być kopiowana lub wykorzystywana w celach komercyjnych bez pisemnego zezwolenia autora.

Powrot Powrót do poprzedniej strony Powrot Back to previous page statystyka odwiedzin Statystyka odwiedzin