Interpretacja współczesnych tendencji w wielofunkcyjnym rozwoju obszarów wiejskich obejmować powinna wiele różnych procesów dokonujących się na wsi w zakresie zajęć ludności i sposobów pozyskiwania dochodów potrzebnych na utrzymanie mieszkańców i finansowanie innych ich potrzeb.
Problemy z tym związane są najbardziej interesujące w odniesieniu do ludności rolniczej, zamieszkującej małe gospodarstwa rolne, które są powszechnie obecne na południu naszego kraju. Znalazły się one na początku lat 90. w szczególnie złożonej sytuacji wywołanej trudnościami jakie Polska przeżywa w związku z przebudową systemu społeczno-gospodarczego (Kotala i Moskal, 1994). Zostały przede wszystkim dotknięte dużym bezrobociem i pozbawione tych możliwości rozwoju produkcyjnego, które miały w okresie Polski Ludowej. Problemem obszarów, na których występują, jest też postępujący rozpad gospodarstw średnich na mniejsze i na działki rolnicze, o powierzchni do 1 ha oraz wzrastająca liczba ludności rolniczej. W latach 1988-1996 powiększyła się ona na większości obszarów południowej Polski (Uliszak, 2001). Było to zjawisko powszechne i dotyczyło zdecydowanej większości, tzn. 88% gmin wiejskich. Uwidoczniło się przede wszystkim w gminach położonych wzdłuż śródkarpackiej linii kolejowej (Nowy Sącz, Gorlice, Jasło, Krosno, Zagórz), w których przyrost liczby zatrudnionych w rolnictwie był bardzo duży i w wielu gminach dochodził do 40%. Podobnie było w okolicy Rzeszowa i Mielca. Nieco mniejsze zmiany wystąpiły wokół innych miast Małopolski (Tarnowa, Dębicy, Brzeska), a także Bielska i Żywca. Generalnie można stwierdzić, że największe przyrosty liczby pracujących dotyczyły gmin z wysokim udziałem rolnictwa dwuzawodowego, chłopsko-robotniczego, położonych we wschodniej części regionu, gdzie po roku 1989 pojawiło się na dużą skalę bezrobocie. Na zachodzie badanego obszaru skala tego przyrostu była wyraźnie mniejsza.
Te zjawiska dokonują się w sytuacji, kiedy rolnictwo traci wyraźnie na znaczeniu jako źródło dochodów ludności posiadającej gospodarstwa. świadczy o tym postępująca ekstensyfikacja rolnictwa i obniżanie się skali produkcji rolniczej, widoczne w odłogowaniu gruntów ornych oraz w ograniczaniu ich użytkowania pod różne uprawy polowe i w zamianie na łąki lub pastwiska, a także w zmniejszaniu liczby hodowanych zwierząt. Wyraźnie widać, że tutejsze rolnictwo, oparte na małych gospodarstwach, pozbawione "państwowej opieki", jest niekonkurencyjne, nie tylko wobec rolnictwa z innych części kraju, ale także wobec innych rodzajów działalności gospodarczej, z której mieszkańcy uzyskują środki na swoje utrzymanie.
W poniższej pracy przedstawione zostaną nowe, w pewnym stopniu, tendencje w działalności mieszkańców obszarów wiejskich południowej Polski w zakresie sposobów pozyskiwania dochodów, które są przejawem ich wielofunkcyjnego rozwoju, a także reakcją na zmieniające się warunki gospodarowania w rolnictwie i w pozarolnych dziedzinach. Ponadto scharakteryzowano spodziewane kierunki rozwoju gmin regionu Polski Południowej związane z ich wielofunkcyjną gospodarką.
Zarówno polskie jak i obce doświadczenia, pochodzące z ostatnich lat, pozwalają stwierdzić, że postęp w gospodarce wiejskiej warunkuje wiele czynników, ale podstawowym procesem jest wzrost zatrudnienia pozarolniczego ludności mieszkającej w gospodarstwach rolnych. Przyjęty w związku z tym przez Polskę program zakłada powstanie dużej liczby nierolniczych miejsc pracy na wsi. Jest to założenie słuszne, ale jego realizacja dokonywać się będzie w długim okresie czasu (Małopolski...,1997). Tymczasem sytuacja ekonomiczna mieszkańców większości wsi jest bardzo trudna, a możliwości podejmowania pracy poza gospodarstwami rolnymi są niewielkie.
Można przy tym zauważyć, że rozwój pozarolniczych sfer gospodarki jest na obszarach wiejskich przestrzennie zróżnicowany i zależny w dużym stopniu od czynników lokalnych. Jest on najbardziej zaawansowany w strefach podmiejskich i na obszarach atrakcyjnych dla turystyki, a znacznie słabiej w rejonach rolniczych (Matczak i Szymańska, 2000). Można też stwierdzić, że przedsiębiorczość mieszkańców w podejmowaniu inicjatyw pozarolniczych, prowadzących do wielofunkcyjności wsi, jest wyraźniej widoczna na południu i zachodzie kraju, niż w innych jego regionach (Hryniewicz,1996).
Główne kierunki wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich w południowej Polsce
Południowe obszary kraju stanowią specyficzną część polskiej przestrzeni geograficznej, wymagającą odrębnego podejścia w restrukturyzacji gospodarki wiejskiej. Wynika to z odmienności cech przyrodniczych, społecznych i ekonomicznych, a także specyficznych uwarunkowań historycznych wywierających nadal silny wpływ na kierunki rozwoju regionu. Jest to obszar przeludniony agrarnie, z utrzymującym się od pokoleń dużym rozdrobnieniem gospodarstw. W miarę wzrostu poziomu życia, coraz więcej ludności rolniczej pracowało poza gospodarstwem, w przedsiębiorstwach państwowych, co łączyło się z odległymi nieraz dojazdami do pracy oraz z migracjami zarobkowymi w różne części kraju. Te możliwości uzyskiwania pozarolniczych dochodów uległy znacznemu ograniczeniu po roku 1989. Tym niemniej dla większości występujących na południu kraju gospodarstw, użytkujących ziemię, dochody te są obecnie ważniejszym składnikiem budżetów niż w okresie gospodarki socjalistycznej. Pochodzą one z innych, niż w tamtym okresie źródeł. Znaczna ich część powstaje już w prywatnych firmach produkcyjno-usługowych, prowadzonych na własny rachunek oraz pochodzi z otrzymywanych rent i emerytur. W 1996 roku świadczenia te pobierało na południu Polski, zależnie od rejonu, od 6 do 55% ogółu gospodarstw rolnych (rycina 2). Można przypuszczać, a potwierdzają to badania Moskala i Kotali (1994), że gospodarstwa rencistów i emerytów stosują ekstensywne sposoby gospodarowania i ograniczają produkcję do samozaopatrzenia. W całym regionie Polski południowej było w 1996 roku 123,5 tys. takich gospodarstw, co stanowiło prawie 29% ich ogólnej liczby w kraju. Skupiały się one głównie na obszarach, gdzie do dzisiaj istnieją dojazdy do pracy (szczególnie do Bielska-Białej) oraz w gminach położonych w sąsiedztwie drogi prowadzącej od Jasła do Sanoka (Uliszak, 2001).
Prowadzone badania (Górz i Ustupski, 1996) wskazują, że dla kształtowania wielofunkcyjnej gospodarki wiejskiej podstawowe znaczenie mają różne formy aktywności pozarolniczej mieszkańców, które występują teraz najpowszechniej we wsiach południowej Polski, takie jak:
a) organizowanie przez ludność prywatnych zakładów prowadzących działalność w dziedzinie produkcji lub usług, opartych na pracy członków rodziny,
b) wykonywanie przez mieszkańców wsi różnych prac dorywczych (często niezarejestrowanych), którymi zależnie od sytuacji lokalnej mogą być zwózka drewna z lasu, transport materiałów budowlanych i innych towarów, odpłatna pomoc przy budowie domów, wyrób różnych przedmiotów użytkowych (np. swetrów lub rękawic z własnej wełny, różnych przedmiotów z drewna),
c) okresowe wyjazdy zarobkowe ludności w różne miejsca kraju, a także do różnych państw Europy, gdzie podejmują prace budowlane lub inne,
d) wynajem kwater dla turystów i organizowanie dla nich wyżywienia oraz innych usług,
e) prowadzenie gospodarstw agroturystycznych.
Najbardziej oczekiwanym sposobem rozwoju pozarolniczej działalności na wsi jest organizowanie małych firm produkcyjno-usługowych (Małopolski..., 1997). W ciągu ostatnich kilkunastu lat na południu Polski powstała ich już dużo, ale przyrost ich liczby był bardzo nierównomierny. Z rejestru REGON wynika, że liczba tzw. podmiotów gospodarczych, w przeliczeniu na 1000 mieszkańców, waha się w poszczególnych gminach od około 17 do ponad 160. W 1999 roku, w woj. małopolskim rejonami największego nasilenia występowania tych podmiotów były strefy okołomiejskie (szczególnie strefa związana z Krakowem), a następnie uprzemysłowione obszary położone w zachodniej części regionu, w granicach powiatu olkuskiego, chrzanowskiego i oświęcimskiego oraz atrakcyjne dla turystyki części Podhala, Pienin i Beskidu Sądeckiego. Na tych terenach na 1000 mieszkańców przypada z reguły ponad 60 podmiotów, tzn. od 2 do 3 razy więcej niż w strefach rolniczych (zobacz rycina 1). O tym, bardzo znacznym poziomie rozwoju przedsiębiorczości decyduje zarówno wysoki popyt lokalny na działalność produkcyjną i usługową firm ze strony mieszkańców, związany z ich stosunkowo dobrą sytuacją dochodową, jak i popyt zewnętrzny, kształtowany przez bliskość miast, jako dużych skupisk ludności. Natomiast na terenach górskich Karpat wynika on z wybitnej ich roli w rozwoju polskiej turystyki (Górz i Ustupski, 1996).
Zdecydowanie słabiej rozwinęły się podmioty gospodarcze w rejonach rolniczych Małopolski, gdzie efektywny popyt na ich działalność jest niższy tak ze strony samego rolnictwa, jak i rolniczych gospodarstw domowych. W 1999 roku na obszarach położonych nad Wisłą, a także znajdujących się na południu od Tarnowa (Pogórze Ciężkowickie i Rożnowskie) i obejmujących najważniejsze tereny rolnicze woj. małopolskiego, na 1000 mieszkańców przypadało nie więcej jak 30 ogółu podmiotów gospodarczych zarejestrowanych w systemie REGON. Są to w większości podmioty o podstawowym znaczeniu dla mieszkańców, głównie takie jak sklepy i punkty naprawy sprzętu gospodarstwa domowego, a znacznie rzadziej związane z usługami bytowymi. Nie tworzą one większej liczby miejsc pracy i nie zmieniają znacząco charakteru funkcjonalnego obszarów wiejskich. Nieco lepszą sytuację miały w 1999 roku inne rejony województwa, położone głównie na Pogórzu Karpackim, o znacznym udziale rolnictwa, w których wskaźniki wynosiły od 30 do 40 podmiotów.
Podobne prawidłowości i rozkład przestrzenny wykazuje omawiany wskaźnik na terenie woj. podkarpackiego (rycina 1). Tutaj zwiększone ilości podmiotów gospodarczych na 1000 mieszkańców mają gminy położone w strefach podmiejskich (głównie Rzeszowa, Krosna i Przemyśla). Natomiast na rolniczych obszarach, położonych na północ od krajowej drogi numer 4, wskaźniki są znacznie niższe. W przypadku Podkarpacia zwracają uwagę gminy bieszczadzkie. Koncentracja usług związanych z obsługą ruchu turystycznego oraz znacznie mniejsza gęstość zaludnienia powoduje, że gminy te tworzą zwarty obszar o wysokim nasyceniu podmiotami pomimo, że w wielu wsiach tego terenu bywają problemy z zaspokojeniem podstawowych potrzeb bytowych ludności. Podane przykłady pokazują, że koncepcja wielofunkcyjnej gospodarki na obszarach wiejskich, związana z rozwojem małych firm gospodarczych, przyniosła najlepsze rezultaty w rejonach o marginalnym udziale rolnictwa w życiu mieszkańców, silnie przekształconych, położonych w strefach oddziaływania miast oraz na terenach o długich tradycjach turystycznych.
Podstawowa część istniejących obecnie na obszarach wiejskich Polski Południowej podmiotów gospodarczych powstała w pierwszej połowie lat 90. Trwało wtedy wypełnianie "nisz" po dawnym ustroju gospodarczym, kiedy rozwój podmiotów był limitowany. Jednak od samego początku tworzenie nowych firm produkcyjno-usługowych miało najsłabszą dynamikę w rejonach rolniczych. Te procesy zróżnicowanego w czasie i w przestrzeni rozwoju podmiotów gospodarczych zilustrujemy przykładem jednej z gmin woj. małopolskiego Nowego Targu. W jej skład wchodzi 21 wsi reprezentujących trzy różne typy funkcjonalne, a mianowicie: wsie turystyczne (5 wsi), podmiejskie, o wielofunkcyjnej gospodarce (6 wsi) oraz rolnicze o kierunku hodowlanym (10 wsi). Już w 1989 roku pod względem liczby podmiotów gospodarczych na 1000 mieszkańców wyróżniały się wsie podmiejskie, w których było ich prawie 20. W miejscowościach turystycznych wskaźnik ten wynosił 18, a w rolniczych tylko 8.
Tab. 1 Rozwój indywidualnej działalności gospodarczej we wsiach z gminy Nowy Targ w latach 1989-1999 (Development of privet enterprises in villages of Nowy Targ commune in years 1989-1999)
Wstęp
