Wśród przyjaciół 

Romuald Naruniec

Rola szkoły w kształtowaniu świadomości narodowej Polaków na Litwie

Przeprowadzony w 1989 roku spis ludności wykazał, że Litwę zamieszkuje 109 narodowości. Polacy stanowili trzecią pod względem liczebności grupę narodowościową, licząca 258 tys. mieszkańców - 7% ludności kraju. Najwięcej mieszka ich w Wilnie - 108,2 tys. (18,8% ludności miasta), a w rejonach solecznickim (ponad 32 tys.) i wileńskim (ponad 59 tys.) stanowią zdecydowaną większość (odpowiednio 79,6% i 63,5% mieszkańców). Nie są znane jeszcze dane spisu z kwietnia 2001 roku.

Romuald Naruniec

Dane z 1989 roku wskazują, że Polacy stanowili grupę narodowościową o najniższym odsetku osób z wykształceniem wyższym. 79% Polaków zajmowało się pracą fizyczną, a jedynie 21% pracą umysłową. Badania statystyczne z 1994 r. świadczą o stopniowej rusyfikacji Polaków: tylko 77,6% Polaków rozmawiało w domu po polsku, 72% przyznawało się do dobrej znajomości języka polskiego, podczas gdy dobrą znajomość języka rosyjskiego zadeklarowało 78,9%.

Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości w 1991 roku proces rusyfikacji został wstrzymany. Zdecydowana większość Polaków zadeklarowała się dobrowolnie jako obywatele litewscy. W przypadku niektórych mieszkańców było to już trzecie obywatelstwo (kolejno: polskie, radzieckie, litewskie). Przynależność do narodu polskiego jest jednak wpisana w świadomość mieszkańców Litwy narodowości polskiej. Wypada zgodzić się tu z litewskim filozofem emigracyjnym Juozasem Girniusem: "Narodowość jest przynależnością do narodu i w żaden sposób nie zmienia się w zależności od kraju, do którego rzuci los człowieka. Obywatelstwo jest przynależnością do państwa i zobowiązuje go do lojalności wobec odpowiedniego kraju i jego ustroju".

Encyklopedia Powszechna określa świadomość narodową jako poczucie przynależności do określonego narodu i solidarności z innymi jego członkami. Istnienie świadomości narodowej stanowi główny warunek istnienia narodu jako faktu historycznego, a nie tylko postulatu ideologicznego wysuwanego przez nieliczną elitę. Procesy kształtowania się świadomości narodowej są bardzo zróżnicowane. W niektórych krajach nakłada się ona na wcześniejszą świadomość państwową, podczas gdy w innych jej podstawą była raczej świadomość wspólnoty języka i kultury, religii itd. We wszystkich przypadkach ważnym składnikiem świadomości narodowej jest świadomość historyczna, obejmująca zespół wyobrażeń na temat wspólnego pochodzenia i wspólnoty losów historycznych.

Jednym z ważniejszych ogniw kształtowania świadomości narodowej na Litwie była i pozostaje niewątpliwie rodzina. To rodzice decydowali, do jakiej szkoły pójdzie dziecko, w jakim języku będzie się uczyło, w jakich tradycjach będzie się wychowywało.

Do istotnych czynników kształtujących świadomość narodową należy także szkoła. Jednak program nauczania w szkole radzieckiej nie przewidywał polskich treści patriotycznych, co potwierdzają niektórzy badacze. Językoznawca Irena Masojć z Wilna pisze: "Szkoła polska była tylko formalnie polska, językiem nauczania bowiem był w niej polski, ale proces dydaktyczny i wychowawczy pozbawiony został polskich treści narodowych". Również wrocławski historyk Aleksander Srebrakowski podkreśla, że szkoła polska, podobnie jak rosyjska czy litewska, musiała odpowiadać wymaganiom narzucanym przez władze oświatowe dla wszystkich rodzajów szkół radzieckich. Zauważa jednak pozytywną rolę nauczyciela: "Gdybyśmy nie uwzględniali roli polskiego nauczyciela, można by stwierdzić, że nie ma zasadniczej różnicy między szkołą polskojęzyczną a rosyjską czy litewską. Jednak właśnie nauczyciele, którzy mieli bardzo ograniczone możliwości, starali się kształcić dzieci polskie w duchu narodowym". Obecnie celem państwowej szkoły polskiej na Litwie jest kształcenie lojalnych obywateli Republiki Litewskiej. Polskie treści narodowe do procesu nauczania może wprowadzić najwyżej polonista, ewentualnie historyk. Wielkie znaczenie mają w tym przypadku imprezy pozalekcyjne.

W celu zbadania tożsamości narodowej przeprowadzona została ankieta w dwóch grupach respondentów: 30 studentów I roku polonistyki Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego oraz 30 uczniów XII (maturalnej) klasy Szkoły im. Jana Pawła II w Wilnie. Oznaczeni oni zostali umownie jako grupa I i grupa II. Wiek ankietowanych - 18-19 lat. Kwestionariusz zawierał 27 pytań, mających na celu sprawdzenie znajomości historii i kultury Polski, ustalenie pochodzenia narodowego respondentów, a także stopnia narodowego uświadomienia badanych. Niektóre wyniki badań chciałbym przedstawić poniżej.

Ankietowani mieli się wypowiedzieć, kim są Polacy mieszkający na Litwie. W grupie I 15 badanych (50%) wybrało odpowiedź wskazującą, że jest to mniejszość narodowa. W grupie II na taką odpowiedź zdecydowało się 21 respondentów (70%). 7 respondentów (23,3%) grupy I określiło, że jest to część narodu polskiego, a w grupie II uważało tak 6 badanych (20%). Za Polonię uznało siebie 2 ankietowanych (6,7%) w grupie I i 5 ankietowanych (16,7%) w grupie II.

Odpowiedzi respondentów na pytanie o czynniki określające świadomość narodową rozłożyły się w obu grupach podobnie:

Termin "język polski" przez studentów i uczniów został zdefiniowany podobnie: język ojczysty Polaków, język ogólny Polaków, język narodowy, język Polaków wykładany w polskich szkołach. Odpowiedź na to pytanie jest kryterium wyznaczającym stosunek Polaków do języka polskiego. Należy zaznaczyć, że nie wszyscy mieszkający na Litwie Polacy podczas przeprowadzanych spisów ludności uznawali język polski za ojczysty. z kolejnym spisem odsetek Polaków przyznających się do języka polskiego jako ojczystego malał: w 1959 - 96,8%, w 1970 - 92,4%, w 1979 - 88,3%, w 1989 - 85%. Dodatkowo w odpowiedziach na to pytanie pojawił się aspekt oceniający, 4 uczniów określiło język polski jako język poprawny, podczas gdy o polszczyźnie litewskiej dwie osoby wypowiedziały się jako o języku niepoprawnym.

Polszczyzna litewska - to, według badanych, "język polski z nacechowaniem gwary", "język ojczysty Polaków na Litwie", "dialekt języka polskiego", "język narodu polskiego". Jeden z respondentów stwierdził, że jest to "zlituanizowany język polski", a inny, że to "język, w którym rozmawiają Litwini w Polsce".

Polszczyzna wileńska została określona przez badanych jako "rodzaj polszczyzny używanej w Wilnie," "gwara Polaków wileńskich", "nasza polszczyzna", "gwara wileńska", "nasz język codzienny, prosty".

Charakterystyczną cechą mieszkających na Litwie Polaków jest wielojęzyczność. Większość badanych przyznała się do znajomości następujących języków: polskiego, litewskiego, rosyjskiego oraz niemieckiego lub angielskiego. Jako język obcy wymieniany był też francuski. Jeden z badanych deklarował znajomość języka białoruskiego. Otrzymane wyniki badań wskazują, że w porównaniu z poprzednimi spisami ludności, młodzi Polacy na Litwie korzystnie odróżniają się pod względem znajomości języków od poprzedniego pokolenia. Dane z 1989 roku wskazują, że 57,9% Polaków władało językiem rosyjskim, tylko 15,5% litewskim, a 25,2% posługiwało się wyłącznie polskim.

Celem badającego było ustalenie wielojęzycznego otoczenia respondentów. W domu badanych panuje następujący model językowy: rozmawiają wyłącznie po polsku oraz po polsku i litewsku lub rosyjsku, w zależności od narodowości rodziców, np.: "z mamą mówię po polsku, z ojcem po rosyjsku", "z mamą po polsku, z ojcem po litewsku". Natomiast w kontakcie z sąsiadami i kolegami respondenci posługują się różnymi językami. Odpowiedzi ankietowanych świadczą o ich wielojęzyczności, a także o tolerancji narodowej: "z sąsiadami i kolegami rozmawiam w ich językach".

Ankieta potwierdziła pewną prawidłowości w życiu polskiej społeczności na Litwie. Mimo że w okresie powojennym na Litwie stale istniały szkoły polskie, ilość uczniów w nich stopniowo malała. W 1989 roku jedynie co czwarte dziecko z polskiej rodziny uczęszczało do szkoły polskiej. Następnie jednak zaczął się stały wzrost ilości uczniów w polskich szkołach. Liczba uczniów wzrosła od 1989 roku ponad dwukrotnie (od 9995 do ok. 22 tys.) i obecnie mamy taką sytuację, że dość często rodzice (lub jedno z nich) ucznia szkoły polskiej sami uczęszczali do szkoły rosyjskiej lub, rzadziej, do litewskiej. Wpływa to na stopień świadomości narodowej młodzieży.

Rodzice badanych uczyli się we wszystkich szkołach istniejących na Litwie: polskich, rosyjskich, litewskich, białoruskich. z tego wynikają następujące możliwości, potwierdzone przez respondentów: oboje rodzice ukończyli szkołę polską, jedno z rodziców ukończyło szkołę polską, a inne - rosyjską, litewską lub białoruską, oboje rodzice ukończyli szkołę rosyjską. Odpowiedzi badanych rozdzieliły się następująco:

Znajomość polskich pieśni w grupie I udokumentowana została 27 tytułami, natomiast badani grupy II wymienili 16 tytułów. Popularność tytułów wśród studentów wygląda następująco:
   Rota - 16 (53,3%);
   Przybyli ułani - 15 (50%);    Mazurek Dąbrowskiego - 13 (43,3%);
   Czerwone jagody - 9 (30%);
   Płynie Wisła, płynie, Szła dzieweczka do laseczka, Wileńszczyzny drogi kraj - po 5 (16,7%);
   O mój rozmarynie - 4 (13,3%).
Ponadto wymieniane były również Czerwone maki, Sokoły, Czerwone jabłuszko, Upływa szybko życie, 3 Maj i in.

Wśród dwunastoklasistów najpopularniejsze są następujące pieśni:
   Rota - 20 (66,7%);
   Mazurek Dąbrowskiego - 19 (63,3%);
   Sokoły - 17 (56,7%);
   Czerwone maki - 14 (46,7%);
   Legiony - 6 (20%);
   O mój rozmarynie - 4 (13,3%).
Wymieniano również Szła dzieweczka do laseczka, Rozkwitały pąki białych róż, Bogurodzica, Sto lat, Pierwsza brygada i in.

Wśród 30 tytułów gazet i czasopism, wymienionych przez studentów i 23 wymienionych przez uczniów, zdecydowanie przeważają gazety polskie wydawane na Litwie: "Kurier Wileński" oraz "Nasza Gazeta". Oto najpopularniejsze wśród studentów tytuły:
   "Kurier Wileński" - 21 (70%);
   "Nasza Gazeta" - 17 (56,7%);
   "Claudia" - 7 (23,3%);
   "Pani Domu" - 6 (20%);
   "Dziewczyna", "Bravo" - po 5 (16,7%);
   "Przyjaźń", "Magazyn Wileński" - po 4 (13,3%).
Upodobania czytelnicze uczniów przedstawiają się następująco:
   "Kurier Wileński" - 22 (73,3%);
   "Lietuvos rytas", "Przyjaciółka" - po 9 (30%);
   "Nasza Gazeta", "Claudia" - po 8 (26,7%);
   "Respublika" - 4 (13,3%).
Kolejna tabelka odzwierciedla wiedzę młodzieży o organizacjach polskich, działających na Litwie:

Badani wymieniali ponadto AWPL - ogółem 4 osoby, Klub Włóczęgów Wileńskich - 3 osoby, Instytut Polski, Uniwersytet Polski, Związek Kombatantów, Towarzystwo Dobroczynne, Klub Sportowy "Polonia". Warto może podkreślić, że polityczne rozgrywki pomiędzy działaczami znalazły odzwierciedlenie w odpowiedziach respondentów, niektórzy nazywali organizacje ZPL-1 i ZPL-2. Wymieniane też były organizacje katolickie działające przy Kościele św. Ducha w Wilnie: Rodzinka oraz Ruch Taizé.

Sporo ciekawych obserwacji dostarczyło pytanie o miejsce zamieszkania Polaków poza Polską. Niektórzy badani wykazali się dużą wiedzą na ten temat, inni odpowiadali ogólnikowo, np. "w krajach sąsiednich", "Polacy są rozsiani po całej Europie, Ameryce", "chyba we wszystkich". Grupa I wymieniła 18 państw, a grupa II - 22 państwa. Badani grupy I kraje zamieszkania Polaków ustalili następująco: Litwa i Niemcy (po 16 głosów - 53,3%), USA (13 głosów - 43,3%), Białoruś (8 głosów - 26,7%), Rosja (7 głosów - 23,3%), Czechy (6 głosów - 20%), Ukraina (5 głosów - 16,7%), Kazachstan, Anglia i Kanada (po 3 głosy - 10%), Jugosławia, Słowacja, Francja, Hiszpania, Szwajcaria, Australia oraz Watykan otrzymały po 1 lub 2 głosy. Respondenci grupy II kraje zamieszkania Polaków wymienili w następującej kolejności: Litwa (22 głosy - 73,3%), USA (19 głosów - 63,3%), Białoruś (16 głosów - 53,3%), Niemcy (13 głosów - 43,3%), Ukraina i Czechy (9 głosów - 30%), Rosja (7 głosów - 23,3%), Australia (6 głosów - 20%), a także Słowacja, Kanada, Szwajcaria, Jugosławia, Francja, Izrael, Anglia, Węgry, Turcja, Austria, Kazachstan, Bułgaria, Łotwa.

Kolejne pytanie dotyczyło miejsc na Litwie, w których zamieszkuje najwięcej Polaków. Odpowiedzi były różne. W obu grupach jako największe skupisko Polaków na Litwie prawidłowo wskazano Wilno, wymieniano również rejon wileński i solecznicki, gdzie Polacy stanowią absolutną większość, ale jest ich mniej niż w stolicy Litwy. Padały też nazwy rejonu trockiego i święciańskiego, gdzie również zamieszkują Polacy, ale nie stanowią większości wśród mieszkańców rejonu. Obok Wilna wymieniane były inne miasta, np. Soleczniki i Ejszyszki. Zaobserwowano też próbę podania ogólnej nazwy - Wileńszczyzna, gdzie rzeczywiście mieszkają prawie wszyscy obywatele Litwy narodowości polskiej.

Sprawdzenie wiedzy historycznej badanych nie przyniosło zadowalających wyników, zdarzały się odpowiedzi błędne, niektórzy respondenci rezygnowali z odpowiedzi. Badani mieli scharakteryzować następujące postacie historyczne: Władysław Jagiełło, Mieszko I, Kazimierz Wielki, Stefan Batory, Tadeusz Kościuszko, Stanisław Moniuszko, Józef Piłsudski. W grupie I nie udzieliło odpowiedzi na żadne pytanie o postaciach historycznych 9 osób (za brak odpowiedzi uznano odpowiedź następującą: "z historii" - tak odpowiedziały 4 osoby), a w grupie II - 2 osoby. Zaskakującym faktem były dość ogólnikowe odpowiedzi o Józefie Piłsudskim - przecież w Wilnie prawie wszelkie święta narodowe odbywają się przy płycie mauzoleum na Cmentarzu Rossa. Respondenci pisali, że jest to marszałek Polski, walczył o niepodległość Polski w I wojnie światowej, nazwisko to kojarzono z przewrotem majowym, ale trafiały się również odpowiedzi błędne, jak np. "generał wojsk polskich w II wojnie światowej". 13 osób z grupy I na temat Piłsudskiego nie udzieliło żadnej informacji, a w grupie II takich osób było 10. Przyczyną dość niskiego poziomu wiedzy historycznej jest prawdopodobnie brak systematycznych lekcji historii Polski w szkole polskiej na Litwie.

I grupa wymieniła nazwiska 32 najbardziej znanych na świecie Polaków, a grupa II - 33 nazwiska. Czołówka najbardziej zasłużonych w grupie I przedstawia się następująco:
   M. Kopernik - 19 głosów (63,3%);
   A. Mickiewicz - 18 głosów (60%);
   W. Szymborska - 13 głosów (43,3%);
   F. Chopin - 11 głosów (36,7%);
   L. Wałęsa - 10 głosów (33,3%);
   K. Wojtyła (Jan Paweł II) - 9 głosów (30%);
   S. Moniuszko - 8 głosów (26,7%).
Grupa II natomiast wybrała nieco inną "reprezentację" najbardziej znanych na świecie Polaków:
   Cz. Miłosz - 14 głosów (46,7%);
   M. Skłodowska-Curie - 13 głosów (43,3%);
   A. Mickiewicz - 10 głosów (33,3%);
   K. Wojtyła (Jan Paweł II) i L. Wałęsa - po 9 głosów (30%);
   W. Szymborska i A. Wajda - po 8 głosów (26,7%);
   H. Sienkiewicz, T. Kościuszko, A. Kwaśniewski - po 7 głosów (23,3%).

Otrzymane wyniki badań z racji swej fragmentaryczności nie pretendują do wyczerpującego obrazu sytuacji. Jednakże na podstawie wypowiedzi tych nielicznych ankietowanych osób można stwierdzić, że tendencja ulegania wpływom rosyjskim została zatrzymana. Jednakże stopień świadomości narodowej respondentów jest różny. Zależy on w znacznej mierze od tradycji rodzinnych. Zauważono, że dzieci rodziców, którzy ukończyli szkoły wyłącznie rosyjskie lub jedno z rodziców uczyło się w szkole rosyjskiej, a także z rodzin mieszanych, gorzej orientowały się w polskich realiach, miały trudności z nazwaniem polskich pieśni, świąt, organizacji. Dzieci z takich rodzin są bardziej podatne na lituanizację. W takich przypadkach znacznie wzrasta rola szkoły, a szczególnie nauczyciela, jako czynnika kształtującego polską świadomość narodową.

Widok na Wilię

Romuald Naruniec   

Kraków, lipiec 2001
Statystyka