Noty o książkach
   |
Monika Kostka
Gdzie funkcjonują wartości?
W ostatnich latach pojawiło się wiele prac poświęconych aksjologii. Dotyczą one m.in. zagadnień etyki, pedagogiki, spraw wiary i niewiary*. Trudno powiedzieć, czy to nagłe zainteresowanie wartościami spowodowane jest społecznymi problemami alienacji w świecie, czy to syndrom przełomu wieków?
Ryszard Jedliński
Językowy obraz świata wartości w wypowiedziach uczniów kończących szkołę podstawową Ryszarda Jedlińskiego jest książką prezentującą wartości z punktu widzenia pedagogiki. Pierwsze trzy rozdziały poświęcone są wyjaśnieniu i uściśleniu podstawowych pojęć: wartość, typologie wartości, wartościowanie, językowy obraz świata, językowy świat pośredni, pojęcia związane z lingwistyką kognitywną. Rozdział czwarty omawia metodologię pracy. Piąty opisuje i ogólnie podsumowuje przeprowadzone badania. Natomiast rozdziały od szóstego do dziewiątego omawiają szczegółowo wybrane wartości. Ostatni zawiera wnioski i propozycje lingwoedukacyjne sformułowane na podstawie przeprowadzonych badań.
W rozdziale I porządkowane są problemy terminologiczne związane z pojęciami "wartości", "wartościowania" oraz "językowego obrazu świata". Autor traktuje język "zgodnie z postulatami lingwistyki kulturowej nie tylko jako środek służący przekazywaniu informacji i komunikowaniu wewnętrznych przeżyć jednostki, odnoszących się do rzeczywistości społeczno-przyrodniczej, ale również jako sposób konceptualizacji tej rzeczywistości, jako swoisty magazyn doświadczenia zbiorowego danej społeczności". Dlatego też rozważa rozumienie słowa "wartość" w aspektach: słownikowym, filozoficznym, socjologicznym, psychologicznym i lingwinistycznym.
Autor przedstawia pojęcie "wartościowania" w literaturze socjologicznej, psychologicznej i lingwistycznej. Uwypukla ten model wartościowania, który jest szczególnie przydatny w analizie wypowiedzi potocznych, a więc i wypowiedzi uczniowskich.
R. Jedliński podkreśla, że język jest nie tylko środkiem komunikacji, ale i "wyrazem ducha oraz oglądu świata przez użytkowników języka". Termin "językowy obraz świata" ujmuje w kategoriach semantycznych i lingwistycznych i rozumie jako sposób obecności świata w świadomości jednostki. Opowiada się za jego kognitywnym, uwzględniającym szeroki aspekt kulturowy, rozumieniem. Przedstawia własną typologię wartości, dostosowaną do potrzeb badań empirycznych. Wartości porządkuje według ich trwałości oraz zdolności fundowania jednych przez drugie. W rozdziale Wartości a kultura dokonuje przeglądu różnych koncepcji kultury. Koncentruje się na antropologicznym rozumieniu terminu "kultura", które pozwala na holistyczne ujęcie procesów społecznego kształtowania się środowiska ludzkiego, zawierającym w sobie zarówno to, co materialne, jak i duchowe. Omawiając zmiany, którym podlega tożsamość kulturowa, zwraca uwagę na jej zagrożenia przez zjawiska globalizacji.
Autor wprowadza i uściśla pojęcia - nazwy wartości, preferowane przez uczniów kończących szkołę podstawową. Przedstawia również wyniki badań empirycznych, które przeprowadził wśród piętnastolatków (rozdz. Założenia lingwistyki kognitywnej - znaczenie pojęć).
Głównym celem pracy było uzyskanie informacji o językowym świecie wartości młodzieży kończącej szkołę podstawową. Służy temu refleksja nad konceptualizacją pojęć, w której zastosowano kategorie prototypu, stereotypu i modeli kognitywnych. Warto dodać, że do podmiotowej rekonstrukcji utrwalonego w języku uczniów świata wartości wykorzystano w pracy aparat semantyki kognitywnej. Słownictwo nazywające poszczególne wartości rozpatrywane jest w aspekcie kognitywnym w celu "zdania sprawy ze sposobu utrwalonej społecznie i dającej się poznać poprzez język i użycie języka wiedzy o świecie".
Badania przeprowadzono za pomocą ankiety, zawierającej główne pytanie o dziesięć najważniejszych wartości, prośbę o uszeregowanie ich według indywidualnej skali ważności oraz o uzasadnienie dokonanego wyboru. Ankieta orientuje wyłącznie w dziedzinie wartości deklarowanych i odczuwanych. Uznawane, uzewnętrzniające się w zachowaniach ludzkich, można poznać dopiero po kilku latach, dzięki rozległym badaniom psychologicznym. Ankietą objęto młodzież (1001 osób) ze szkół Krakowa, średniej wielkości miast i ośrodków wiejskich.
Wykorzystując badania sondażowe, autor zrekonstruował hierarchię wartości akceptowanych przez młodzież. Z jego badań wynikają istotne hipotezy, m. in. o zaniku światopoglądu zbiorowego młodzieży oraz braku "wartości pokoleniowej". W hierarchii wybranych wartości na pierwsze miejsce wysuwa się rodzina, następnie miłość, potem Bóg. Autor z niepokojem zauważa, że na odległych miejscach znalazły się wartości uniwersalne: prawda, piękno i dobro, a także patriotyzm.
Rozważania kończy autor wnioskami i propozycjami lingwoedukacyjnymi. Podkreśla rolę nauczyciela w aksjologicznej edukacji młodzieży oraz konieczność pobudzania uczniów do interpretacyjnej aktywności przez twórcze wypowiedzi.
Monika Kostka
* Ryszard Jedliński, Językowy obraz świata wartości w wypowiedziach uczniów kończących szkołę podstawową, Wydawnictwo Naukowe AP, Kraków 2000, 289 s.
Kraków, lipiec 2001
Statystyka