Galeria Konspektu 

Kazimierz Gajda

Ad multos annos

Siedemdziesiąta rocznica urodzin i czterdziestopięciolecie pracy naukowej to podwójnie piękny jubileusz, który święcił niedawno prof. zw. dr hab. Józef Zbigniew Białek. Od początku swej działalności związany z naszą uczelnią, jej też - najpierw Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej, następnie Wyższej Szkole Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej, a od dwóch lat krakowskiej Akademii Pedagogicznej - jest wierny i nadal owocnie pracuje w Instytucie Filologii Polskiej

Profesor Zbigniew Białek

Sądeczanin, urodzony 21 maja 1930 roku we wsi Zbyszyce, po ukończeniu nowosądeckiego Gimnazjum i Liceum im. Króla Bolesława Chrobrego studiował w latach 1950-1953 polonistykę w krakowskiej PWSP. Otrzymawszy dyplom pierwszego stopnia, w latach 1953-1955 kształcił się dalej na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie na podstawie pracy o twórczości literackiej Stefana Witwickiego uzyskał w 1955 roku magisterium pod kierunkiem prof. Juliusza Kleinera i prof. Wacława Kubackiego. Jesienią 1954 roku, jeszcze przed ukończeniem studiów, dostał etat asystenta Katedry Historii Literatury Polskiej w WSP, a potem starszego asystenta.

W kręgu zainteresowań badawczych Profesora znalazły się głównie dwie dziedziny: proza i krytyka literacka okresu międzywojennego oraz literatura dla dzieci i młodzieży.

Po debiucie naukowym w 1955 roku i wydrukowaniu licznych artykułów w "Głosie Nauczycielskim", "Ruchu Literackim", "Pamiętniku Literackim", "Roczniku Naukowo-Dydaktycznym WSP" obronił w styczniu 1962 roku na Wydziale Filologiczno- -Historycznym WSP pracę doktorską przygotowaną pod kierunkiem prof. Kazimierza Wyki. Jej przedmiotem była Działalność krytycznoliteracka Ludwika Frydego na tle dyskusji o literaturze i krytyce w latach 1929-1939. Odkrywcze spostrzeżenia dotyczące języka przekazów krytycznych przyczyniły się do szybkiego wydania dysertacji pt. Ludwik Fryde jako krytyk literacki (1962).

Spełniając obowiązki adiunkta, opublikował książkę Poglądy krytycznoliterackie Karola Wiktora Zawodzińskiego (1969), której maszynopis stał się podstawą habilitacji w grudniu 1968 roku na Wydziale Filologiczno-Historycznym WSP. Recenzentami byli: prof. Wincenty Danek, doc. dr hab. Jan Kulpa, prof. Jan Nowakowski, prof. Kazimierz Wyka. Podobnie jak doktorat, również i ta rozprawa weszła do kanonu studiów nad historią krytyki literackiej.

Ze stopniem doktora habilitowanego w specjalności literaturoznawczej Profesor awansował na stanowisko docenta w lipcu 1969 roku. Dziewięć lat później zdobył tytuł profesora nadzwyczajnego. Jego naukowy i dydaktyczny dorobek opiniowali: prof. Jerzy Cieślikowski, prof. Jan Nowakowski, prof. Tomasz Weiss. Wysoko ocenili erudycję, rozważną analizę, obiektywizm właściwy dla badacza pism Frydego, Zawodzińskiego, autora szkiców Z działalności krytycznoliterackiej Ignacego Fika (1961), Krytyka literacka i tendencje rozwojowe prozy lat 1918-1939 (1968) oraz wielu innych publikacji, w tym na temat literatury dziecięcej i młodzieżowej. Profesorem zwyczajnym został mianowany w 1994 roku.

Właśnie refleksja nad literaturą dla młodego czytelnika, wcześnie potwierdzona tekstem Drogi życia i twórczości Haliny Górskiej (1958), stała się w drugim okresie pracy nauczycielskiej Profesora naprawdę pasją naukową. Początkowo dwukierunkowe zainteresowania literaturoznawcze - z jednej strony Fryde, z drugiej Górska - od końca lat sześćdziesiątych przeważnie skupiały się na twórczości dla dzieci. Systematyczne badania tego działu piśmiennictwa miały w Polsce niedługą tradycję. Prekursorskie więc pod względem zastosowanej metody były studia Profesora, takie jak Literatura dziecięca okresu międzywojennego na tle ówczesnych kierunków pedagogicznych (1962), Janiny Porazińskiej poezja dla dzieci (1963), Elementy nowatorskie we współczesnej prozie dla dzieci i młodzieży (1972), Jak kochać dziecko, czyli o pisarstwie Janusza Korczaka (1975). Gruntowne wykształcenie historycznoliterackie, świadomość pedagogiczna oraz psychologiczna pozwoliły wziąć pod uwagę różnorodne uwarunkowania twórczości dla młodego odbiorcy, wyjaśnić jej procesy rozwojowe, wskazać przenikanie się tradycji i nowoczesności. Trafne wartościowanie analizowanych dzieł - uwydatniali to recenzenci dorobku Profesora - uwzględniało zarówno aspekt wychowawczy, jak i estetyczny. Syntezą osiągnięć naukowych w tym zakresie stały się dwie książki: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Zarys monograficzny. Materiały (1979, 1987) oraz Przymierze z dzieckiem. Studia i szkice o literaturze dla dzieci (1994).

W obszernej bibliografii^* prac Profesora znajdują się ponadto: współredagowane przezeń prace zbiorowe, np. Literatura dla dzieci i młodzieży. Teoria i krytyka. Wybór tekstów (1978), Maria Konopnicka. W siedemdziesięciopięciolecie zgonu (1987), Maria Kownacka. W setną rocznicę urodzin. Materiały z sesji (1994), Maria Konopnicka. Nowe studia i szkice (1995); artykuły o czasopismach dwudziestolecia międzywojennego w Obrazie literatury polskiej XIX i XX wieku. Literatura polska w okresie międzywojennym (1979); łącznie około stu haseł w Polskim słowniku biograficznym (1970-1993), Małym słowniku pisarzy polskich (1981), Nowym słowniku literatury dla dzieci i młodzieży. Pisarze. Książki. Serie. Ilustratorzy. Przegląd bibliograficzny (1979, 1984); wybór i opracowanie Konopnickiej Utworów dla dzieci (1988) oraz prozy Zofii Żurakowskiej Roman i dziewiętnastu i inne utwory (1989); posłowia, wstępy, recenzje itp.

Jako niepodważalny autorytet w znajomości literatury dziecięco-młodzieżowej, był Profesor współinicjatorem i w latach 1987-1995 redaktorem naukowym serii Biblioteka Dzieci i Młodzieży w Wydawnictwie "Śląsk". Współpracował ściśle z Krakowskim Oddziałem Polskiej Akademii Nauk: należał do komitetu redakcyjnego "Rocznika Komisji Historycznoliterackiej", w tym samym okresie (1978-1980) był zastępcą przewodniczącego tejże Komisji, a przez kilka kadencji jej sekretarzem. W połowie lat osiemdziesiątych należał do Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej PAN, zasiadał w radzie redakcyjnej "Polonistyki". W okresie 1984-1990 uczestniczył w pracach Komisji Nagród Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Ministra Edukacji Narodowej.

Większą część pracowitego życia poświęcił Profesor macierzystej Uczelni. W latach 1969-1972 był prodziekanem Wydziału Filologiczno-Historycznego, a następnie dziekanem, już Wydziału Humanistycznego, w latach 1972-1981. Jednocześnie od 1978 do 1994 roku pełnił (z przerwą 1987-1990) funkcję dyrektora Instytutu Filologii Polskiej oraz kierownika Zakładu Literatury Polskiej. Sprawował więc pieczę nad Instytutem najdłużej w jego dziejach, w dobie małej stabilizacji - i burzliwych lat osiemdziesiątych, godnie i z troską o zachowanie serdecznych więzi między ludźmi.

Profesor wypromował kilku doktorów, recenzował bardzo dużo rozpraw doktorskich i habilitacyjnych, wielokrotnie charakteryzował dorobek naukowy osób ubiegających się o nadanie tytułu profesora, opiniował do druku dzieła indywidualne i zbiorowe. Na seminariach prowadzonych przez Niego powstało niemal tysiąc prac dyplomowych i magisterskich. Przyszłych absolwentów polonistyki oraz nauczania początkowego pozyskał nie tylko wiedzą i doświadczeniem w kształceniu akademickim, ale także prostolinijną życzliwością. Takim zresztą - bez cienia zarozumiałości, a z przyjacielską radą - pozostał również wobec współpracowników. Głębokie poczucie sprawiedliwości, świetna pamięć (rzeczy mądrych i dobrych) zjednują Profesorowi uznanie oraz sympatię wszystkich, którzy w Akademii Pedagogicznej z Nim się spotykają; wśród nich jest i piszący te słowa.

Kazimierz Gajda  

^* Sporządziła ją dr Bożena Pietrzyk w księdze pamiątkowej Sezamie, otwórz się! Z nowszych badań nad literaturą dla dzieci i młodzieży w Polsce i za granicą (pod red. A. Baluch i K. Gajdy), która właśnie ukazała się drukiem.

Kraków, lipiec 2001
Statystyka