Edukacja w Internecie 

Piotr Borek

Literatura staropolska w Internecie

Internet... dla jednych kolosalny śmietnik informacyjny, dla innych nałóg czy wręcz "sens życia". Dla większości jednak korzystających z sieci to coraz bardziej nieodzowna pomoc w pogłębianiu własnych zainteresowań, nawiązywaniu nowych kontaktów czy znajomości. Wyborne źródło komunikowania się z najdalszymi zakątkami świata. Kilka "kliknięć" myszką, szybki maszynowy zapis, i oto w parę zaledwie sekund porozumiewamy się ze znajomymi w Kanadzie czy w Rosji. Nie wychodząc z domu możemy przeglądać zasoby polskich i światowych archiwów i bibliotek. Z własnego podwórka wystarczy wymienić Bibliotekę Jagiellońską, Bibliotekę Akademii Pedagogicznej czy też zbiory Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie.

Dobrze się dzieje, że powstaje coraz więcej internetowych witryn edukacyjnych, których twórcami są osoby kompetentne w poszczególnych dziedzinach wiedzy. Profesjonalizm liczy się zwłaszcza tam, gdzie np. mamy do czynienia z zabytkami innych kultur czy też z naszą odległą przeszłością.

Jeszcze do niedawna nasze dawne piśmiennictwo nie posiadało zbyt rozległej dokumentacji "On-line". Od kilku lat działa redagowana przez Marka Adamca z Uniwersytetu Gdańskiego Biblioteka literatury polskiej w Internecie, która uwzględnia także najważniejsze zabytki literatury staropolskiej. Prócz tego w zasobach sieciowych można znaleźć pojedyncze utwory ze "szkolnego kanonu" staropolskiego piśmiennictwa, ale pod względem redakcyjno-filologicznym pozostawiają one najczęściej wiele do życzenia. Poza wszelkimi normami filologicznej przyzwoitości lokują się setki wątpliwej jakości "ściąg", "bryków", "wypracowań" itp.

Przed niespełna rokiem pojawił się w internecie serwis edukacyjny Staropolska On-line, którego twórcami są Roman Mazurkiewicz, adiunkt w Instytucie Filologii Polskiej Akademii Pedagogicznej w Krakowie (redaktor) i Mariusz Górniak (webmaster). Serwis dostępny jest pod adresem: http://gimnazjum.com.pl/staropolska (lub: http://staropolska.gimnazjum.com.pl). Od początku funkcjonuje on w ramach witryny internetowej Gimnazjum, która w niedalekiej przyszłości ma się przekształcić w profesjonalny portal (wortal) edukacyjny. Już dzisiaj w ramach "Gimnazjum" obok strony Staropolska On-line funkcjonują Media autorstwa Zbigniewa Bauera, projekt pt. Żelazne korzenie , a przygotowywane są kolejne serwisy: Poetyka, Sztuka, Fotografia, Prehistoria, Konspekty itd.

Redagowana przez Mazurkiewicza strona Staropolska On-line powstała w kwietniu roku 2000 jako elektroniczna wersja "spisu lektur" dla studentów polonistyki i przez kilka miesięcy funkcjonowała pod nazwą Literatura staropolska. Przewodnik bibliograficzny. Wkrótce jednak ze zwykłej bibliografii przerodziła się w rozbudowany serwis naukowo-edukacyjny, który oferuje nie tylko dostęp do biblioteki najważniejszych dzieł literackich epoki (od Kroniki Galla Anonima po Uwagi śmierci niechybnej Józefa Baki), ale także do opracowań naukowych i materiałów kontekstowych (historia, religia, filozofia, nauka, sztuka). Na tym jednak nie koniec: bogaty dział serwisu Staropolska On-line poświęcony został tradycji, z której czerpała i w której kontekście kształtowała się kultura staropolska: tradycji biblijnej, antycznej, europejskiego średniowiecza, renesansu i baroku. Możemy tu np. dotrzeć do polskiego tłumaczenia Iliady, oryginalnej wersji Boskiej komedii Dantego, do tekstu Summy teologicznej św. Tomasza z Akwinu lub Ikonologii Ripy. Z kolei dział Linki gromadzi aktualnie blisko 150 adresów odsyłających do światowych projektów i serwisów o pokrewnej tematyce, a także do "miejsc" tak użytecznych, jak encyklopedie, słowniki, biblioteki, archiwa czy księgarnie. Dodajmy, że serwis Staropolska On-line oprócz bazy tekstowej uwzględnia również materiały ikonograficzne (np. podobizny rękopisów, kart tytułowych pierwodruków, ilustracje) oraz dźwiękowe (np. Bogurodzica, melodie na Psałterz polski Mikołaja Gomółki).

Jak przedstawia się wewnętrzna struktura projektu Staropolska On-line? Na wstępie wypada pochwalić autorów za jego walory plastyczne oraz logiczną, przejrzystą konstrukcję. Potencjalnemu odbiorcy z pewnością przypadnie do gustu stonowana i elegancka szata graficzna. Nie ma tu barw krzykliwych i agresywnych, dominuje harmonijna paleta brązów i żółcieni. Na beżowym tle wyeksponowano aktywne odnośniki, które umożliwiają bezpośrednie łączenie się z bardziej szczegółowymi podstronami. Strona główna serwisu zawiera najistotniejsze informacje o jego przeznaczeniu i zawartości. Na panelu głównym znajdziemy słowo od redaktorów oraz wykaz ostatnio wprowadzonych nowości tekstowych. Stałych użytkowników tego bądź co bądź "młodego" serwisu musi cieszyć jego nieustanna i systematyczna aktualizacja zasobów, co przejrzyście dokumentuje Archiwum tekstów dodanych. Codziennie pojawia się tutaj informacja o świeżo wprowadzonych tekstach czy obrazach.

Na górnym pasku strony głównej umieszczono aktywne przyciski, dzięki którym możemy przenieść się do wybranej epoki: Średniowiecze, Renesans, Barok, ewentualnie do działów Konteksty, Tradycja, Linki. Lewy boczny pasek prezentuje w pionowym układzie te same odnośniki, a ponadto rubrykę Spod oczka , która rejestruje nowości ikonograficzne.

Przejrzystość układu odnośników na stronie początkowej serwisu harmonizuje z jasnością budowy kolejnych podstron (jest ich już ponad 500). Autorzy zastosowali w konstrukcji całości wypróbowany model struktury piętrowej (łańcuszkowej), dający możliwości docierania do coraz bardziej szczegółowych informacji bez zacierania obrazu całości. Ponieważ konstrukcję tę trudno scharakteryzować w czysto teoretycznym opisie, pozwolę sobie na jej zobrazowanie na jednym tylko, za to konkretnym i praktycznym przykładzie. Jeśli np. poszukujemy informacji na temat Bogurodzicy, ze strony głównej serwisu (il. 1) przechodzimy do działu Średniowiecze (il. 2), następnie "klikamy" na hasło Poezja religijna, a po otwarciu właściwej strony (il. 3) przechodzimy do pozycji Bogurodzica. Strona zbierająca informacje na temat carmen patrium zawiera z kolei kilkanaście odnośników (il. 4). Można więc zapoznać się z transliteracją i transkrypcją najstarszego zapisu Bogurodzicy, odsłuchać dostojnego śpiewu "pieśni ojców", obejrzeć podobiznę jej rękopisu z początku XV wieku (il. 5), ilustracje powiązanego ideowo z pieśnią przedstawienia Deesis, można wreszcie zapoznać się z kilkoma opracowaniami na temat zabytku. W ten oto sposób uzyskujemy bezpośredni dostęp do swego rodzaju "multimedialnej" mini-encyklopedii Bogurodzicy, zastępującej kilka czy nawet kilkanaście różnorodnych i najczęściej trudno dziś dostępnych materiałów i opracowań.

Najbardziej skompletowanym działem serwisu jest jak dotąd Średniowiecze, co nie budzi zdziwienia, jeśli zważyć na mediewistyczne zainteresowania autora projektu. Znajdziemy tu materiały tekstowe, ikonograficzne i dźwiękowe pogrupowane wedle poszczególnych działów tematyczno-gatunkowych średniowiecznego piśmiennictwa: dziejopisarstwo, hagiografia, Biblia i apokryfy, kazania i mowy, modlitwy, poezja religijna, poezja świecka, dramat.

Z kolei na stronach Renesans i Barok zastosowano układ chronologiczno-autorski, umożliwiający bezpośrednie dotarcie do dzieł i opracowań poszczególnych twórców. Przykładowo strona poświęcona twórczości Jana Kochanowskiego oferuje dostęp do podstawowego kanonu jego dzieł: wybór łacińskich elegii, Pieśni, Fraszki, Psałterz Dawidów, fragmenty Odprawy posłów greckich, Treny, Zgoda, Wykład cnoty. Można ponadto obejrzeć karty tytułowe pierwszych wydań Pieśni czy Odprawy posłów greckich. Sukcesywne uzupełnianie materiałów własnych sprawia, że serwis Staropolska On-line w szybkim tempie uniezależnia się od zewnętrznych baz tekstowych, z których zmuszony był korzystać w początkowej fazie swego istnienia. I tak np. w ostatnich tygodniach na stronie Jan Kochanowski pojawiło się nowe wydanie Trenów w autorskim opracowaniu dra Piotra Wilczka.

Na szczególne uznanie zasługuje jedna z ostatnich inicjatyw Romana Mazurkiewicza, który postanowił poszerzyć krąg potencjalnych użytkowników Staropolska On-line o internautów spoza Polski. Całkiem niedawno na stronie głównej serwisu pojawiła się ramka informująca o dostępnych w jego zasobach obcojęzycznych przekładach wybranych zabytków polskiego piśmiennictwa. Na razie dysponujemy anglojęzycznymi tłumaczeniami kilku zabytków poezji średniowiecznej, wybranych utworów Klemensa Janicjusza, Jana Kochanowskiego i Daniela Naborowskiego, które dla potrzeb serwisu udostępnił wybitny slawista i tłumacz z Uniwersytetu Wisconsin (Milwauke), prof. Michał Mikoś. Ostatnio dział Translations wzbogacił się o angielski przekład Rytmów Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, autorstwa prof. Richarda Sokoloskiego z Universite d'Ottawa w Kanadzie. Miejmy nadzieję, że zapoczątkowany w ten sposób, a w przyszłości sukcesywnie uzupełniany dział przekładów w serwisie Staropolska On-line przyczyni się w niewielkim przynajmniej stopniu do poprawy obecnej sytuacji, w której ze względu na barierę językową nasze dawne piśmiennictwo jest kompletnie ignorowane przez największe nawet biblioteki i serwisy światowe poświęcone historii kultury i literatury.

Chociaż serwis Staropolska On-line funkcjonuje w swej aktualnej wersji zaledwie od kilku miesięcy, jego merytoryczne i edukacyjne zalety zostały już dostrzeżone nie tylko w Polsce (jego adres znajdziemy w głównych katalogach i przeglądarkach), ale również za granicą. Odnośniki do strony Staropolska On-line funkcjonują np. w literackiej Netografii redagowanej w Nowej Zelandii przez prof. Romana Antoszewskiego oraz na slawistycznej stronie Columbia University w Nowym Jorku. Oczywiście największą popularnością cieszy się ona wśród rodzimych internautów, do których jest w pierwszym rzędzie adresowana - zwłaszcza wśród studentów kierunków humanistycznych oraz uczniów szkół średnich. Profesjonalny monitoring użytkowników prowadzony przez autorów serwisu pokazuje, że najczęściej goszczą na jego stronach internauci z Warszawy, okręgu katowickiego, Krakowa, Poznania, Trójmiasta i Wrocławia. Nic dziwnego - są to przecież najsilniejsze w kraju ośrodki polonistyczne, a zarazem aglomeracje, w których dostęp do internetu jest najpowszechniejszy. Co jednak cieszy w szczególności, serwis odwiedzają także, i to coraz liczniej, użytkownicy z mniejszych miejscowości, dla których bezpośredni dostęp do zgromadzonych w nim materiałów zastępuje niejednokrotnie wyprawę do odległej biblioteki czy muzeum. Z pewnością niemałej satysfakcji dostarczają twórcom serwisu wpisy użytkowników w funkcjonującej od niedawna Księdze Gości, np. rektora Seminarium Księży Marianów w Warszawie ("Będą z tego korzystać alumni z naszego - międzynarodowego - seminarium, którzy znaleźli się w kontekscie kultury polskiej") lub dra Wernera Krolla z Göttingen ("Prezentacja literatury staropolskiej jest wspaniala i dla niemieckich studentów slawistyki").

Na zakończenie pozostaje wyrazić nadzieję, że już w niedalekiej przyszłości serwis Staropolska On-line stanie się czymś w rodzaju multimedialnej encyklopedii staropolskiego dziedzictwa kulturowego: biblioteką, czytelnią, galerią sztuki i "salą koncertową" zarazem - miejscem, w którym spotykać się będzie coraz liczniejsza rzesza internautów-humanistów.

Piotr Borek  

Kraków, lipiec 2001
Statystyka