Edukacja 

Czesław Banach

Wartości w systemie edukacji

Edukacja jest podstawowym prawem
człowieka oraz uniwersalną wartością. [...]
powinna organizować się wokół czterech
aspektów kształcenia, [...] uczyć się,
aby wiedzieć, tzn. aby zdobyć narzędzia
rozumienia; uczyć się, aby działać, [...]
uczyć się, aby żyć wspólnie, [...]
wreszcie, uczyć się, aby być.

Z raportu UNESCO
Edukacja: jest w niej ukryty skarb

System edukacji jest odpowiedzialny za to, czego i jak uczymy młodzież i dorosłych, ale również za to, czego ich nie uczymy i w jakim zakresie ich nie kształtujemy. Edukacja wiąże się z jakością człowieka, z procesami transformacji systemowej, a także z wyzwaniami cywilizacyjnymi dla Polski, Europy i świata, z procesem kształtowania i funkcjonowania społeczeństwa informacyjnego

Zadania edukacji w zakresie funkcjonowania człowieka należy rozpatrywać w jego relacjach do społeczeństwa, ludzi, pracy i kultury. Dlatego należy zgodzić się z Charlesem Handy, gdy stwierdza: "Wierzyłbym mocniej w Narodowy Program Edukacji, gdyby się bardziej zajmował sposobami nauczania niż treścią, ideałami zaś i ludźmi przynajmniej tyle, ile teoriami i przedmiotami" (s. 167).

Czasy "wielkiej zmiany" w Polsce i swoistej "międzyepoki" są poważnym wyzwaniem i szansą, ale także zagrożeniem dla procesów rozumienia i kształtowania koncepcji rozwoju i hierarchii wartości oraz ich wdrażania w sferze edukacji.

Wartości w systemie edukacji

Najważniejszą sprawą dla edukacji są wartości, kryteria i drogi ich wyboru oraz związany z nimi problem wzorca osobowego współczesnego i przyszłego Polaka.

"Nauczanie i wychowanie - respektując chrześcijański system wartości - za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki - czytamy w Ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty. - Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata. Szkoła winna zapewnić każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotowując go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności" (Jednolity tekst ustawy o systemie oświaty, 1997, s. 3).

Wartości stanowią źródło inspiracji oraz dyrektyw dla szkoły i edukacji. Edukacja - pojmowana jako proces wielostronny i wielofunkcyjny oraz interdyscyplinarny i nieustający - przebiega w trzech wymiarach czasowych: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, a we wszystkich tych wymiarach dotyczy środowiska lokalnego, kraju, Europy i świata. Na jej cele wpływa stan sporu globalnego o wartości, z których część traci społeczną aprobatę i siłę oddziaływania, niektóre zostają odrzucone, inne nabierają znaczenia. w różnych kulturach i orientacjach światopoglądowych, religijnych, a także w różnych regionach świata trwający spór o relacje "być" i "mieć" jest różnie rozstrzygany w praktyce.

Naukowcy zajmujący się problematyką wartości wymieniają różne ich grupy. Wartości jest wiele, istnieje zatem jakiś zbiór, który w czasie badań rozpoznajemy. Wyniki badań wskazują jednak na rozmaitość rezultatów i rodzą nowe zapytania, nie wyjaśniając, co kształtuje hierarchie wartości, np. u młodzieży szkolnej, studentów i nauczycieli. Niestety, hierarchie te mają często charakter deklaratywny i statystyczny.

Włodzimierz Szewczuk uznał za bliskie rzeczywistości ludzkiej następujące hierarchie wartości:
  - wartości witalne (bytowe),
  - wartości erotyczne (miłość),
  - wartości poznawcze (orientacja w świecie),
  - wartości moralne,
  - wartości estetyczne (Szewczuk, s.19).
Światopogląd jest uogólnioną wiedzą o świecie, człowieku, o wartościach i sensie życia, o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Niestety, bywa czasem w Polsce tak, jak pisał Stefan Żeromski: "Bywa tu, w Polsce zamurowana dozgonna wierność dla przegranej sprawy, nie znana nigdzie na świata obszarze". Znajomość wartości nie zawsze pozwala człowiekowi realizować je w praktyce społecznej i życiu osobistym, między innymi dlatego, że: "Człowiek jest z natury istotą złośliwą i niszczenie sprawia mu przyjemność" - jak twierdzi Stanisław Lem.

Jaki jest na przykład związek wartości poznawczych z motywowaniem do przyszłości i działaniami człowieka oraz kształtowaniem jego planu edukacyjnego i życiowego?

Zadaniem edukacji jest kształtowanie wartości uniwersalnych: prawdy, dobra, piękna. Wśród wartości współcześnie uznawanych za uniwersalne szczególne miejsce zajmuje też prawo do życia w wolności, podmiotowość i tożsamość człowieka, godność, odpowiedzialność, swobody obywatelskie, patriotyzm, życie wolne od zagrożeń wojną, demokracja, pluralizm polityczny i światopoglądowy, uczciwość, tolerancja, rodzina, edukacja, zdrowie i jego ochrona, możliwość samorealizacji, praca oraz godziwy poziom życia materialnego i duchowego.

Raport w sprawie obecności aksjologii i systemów wartości w procesie edukacyjnym, zamieszczony w pracy Świat wartości i wychowanie (pod red. W. Szewczuka) stwierdza: "Wartości występują w edukacji jako obiekty badań interdyscyplinarnych oraz jako system normatywny określający zarówno kształt teorii edukacyjnej, jak i konkretne działania nauczycielskie. [...]

1. niezbędna jest perspektywa aksjologiczna edukacji, odrzucenie stanowisk absolutystycznych i subiektywistycznych oraz przyjęcie jako najwłaściwszej, relacyjnej koncepcji wartości. [...]

2. Z ostrożnością podchodzić więc trzeba do możliwości kreowania i przyjęcia powszechnie akceptowanej hierarchii wartości" (s. 372-373).

Edukacja i człowiek
okresu transformacji ustrojowej

W raporcie interdyscyplinarnego Komitetu Prognoz "Polska w XXI wieku" pt. W perspektywie roku 2010 podjęto próbę określenia cech wzorca osobowego. Człowiek, zgodnie z takim wzorem, powinien być:
  - aktywny i przedsiębiorczy,
  - zdolny sprostać wymaganiom konkurencyjnej gry sił ekonomicznych w gospodarce rynkowej,
  - mieć wrażliwość humanisty,
  - prezentować szacunek dla wartości wyższych i motywację do bezinteresownych działań społecznych,
  - cechować się kulturą moralną i kulturą uczuć,
  - pozytywnie motywowany do działań i decyzji,
  - zdolny do zachowań empatycznych (otwartości na drugiego człowieka),
  - uspołeczniony, umiejętnie budujący więzi międzyludzkie.

A także:
  - odrzucać model życia zdominowany przez "mieć",
  - posiadać poczucie godności, samodzielność myślenia i kreatywność (s. 82).

Niestety, autorzy Podstaw programowych kształcenia ogólnego nie skorzystali z tego raportu, jak również z dorobku aksjologii pedagogicznej.

Kształtowanie cech osobowych jednostki odbywa się przy znaczącym udziale różnych form edukacji, samokształcenia oraz uczestnictwa zarówno w kulturze wyższej, jak i masowej.

Hasło edukacyjne "Rozumieć świat - kierować sobą" określa treści i metody edukacji, ale także "wrastanie" w przyrodę, gospodarkę, życie społeczne i kulturę. Charles Handy twierdzi: "Odkrywanie siebie samego jest ważniejsze niż odkrywanie świata. Ważne jest jedno i drugie, ale świat będzie trwał zawsze" (s. 148).

Edukacja nie może sama zapewnić realizacji postulatu kształtowania osobowości zdolnych do rozwiązywania duchowych i materialnych problemów współczesności. Zależą one bowiem od życia społecznego i stanu ekonomicznego kraju oraz całej rzeczywistości społecznej, zgodnie z sentencją Verba docent, exempla trahunt.

Zmieniający się, niepewny i zagrożony świat stawia przed edukacją takie problemy oraz obszary działań, jak: problematyka ekologiczna, zdrowotna, społeczno-moralna, kultura, tożsamość i humanizacja stosunków społecznych, sprawy bezpieczeństwa i "ładu w świecie", kształtowanie zdolności egzystencjalnej ludzi do sterowania własnym życiem.

W procesie wychowania i samowychowania, jako sposobie poznawania świata i układania się z nim, niezbędna jest nauka o wartościach - aksjologia zarówno ogólna, jak i pedagogiczna, która ukierunkowuje i wspomaga ludzi w kształtowaniu ich stosunku do świata, rozumieniu praw i powinności oraz formowaniu planów edukacyjnych i życiowych.

W Raporcie w sprawie obecności aksjologii... czytamy: "Człowiek okresu transformacji systemowej w Polsce powinien:
  - być aktywnym i otwartym na zmiany,
  - posiadać humanistyczną motywację wyborów, planów życiowych,
  - być zdolnym do zachowań empatycznych, do dialogu i negocjacji, do współżycia wspólnotowego i zachowań prospołecznych,
  - być samodzielnym w myśleniu opartym na ukształtowanym systemie wartości i zdolnym do działania zarówno na rzecz dobra, jak i przeciwdziałania złu. [...]

Młodzież staje wobec wielu problemów i sytuacji konfliktowych, nie umie poradzić sobie z nimi, podejmować odpowiednich decyzji. Dlatego oczekuje wsparcia ze strony starszych i szuka odpowiedzi w różnych systemach etycznych. [...]

Sama dydaktyka, sposób realizacji wielu przedmiotów ma duże znaczenie dla wprowadzania młodych ludzi w świat wartości. Szczególną rolę do spełnienia mają w tym zakresie przedmioty humanistyczne i kulturalne" (s. 374-375).

W projekcie MEN pt. Reforma systemu edukacji. Szkolnictwo ponadgimnazjalne wskazuje się na różne obszary tej reformy, w tym na zmiany rynku pracy, treści kształcenia i przeobrażenia kulturowe. Postuluje się przygotowywanie młodzieży do życia w społeczeństwie informacyjnym i wolnorynkowej gospodarce, ale również w świecie chaosu wartości, w którym trzeba będzie wziąć odpowiedzialność za własny pełny rozwój oraz za drugiego człowieka.

Obecny w organizacji szkolnego nauczania "scjentystyczny kult wiedzy zderza się dziś z przeciwstawną jej, postmodernistyczną filozofią nauki i życia wśród wątpliwości i egzystencjalnej niepewności. Zderza się też z filozofią personalistyczną. [...] Przemiany kulturowe i postępująca za nimi sprzeczność oczekiwań osłabiają współcześnie rolę szkoły" (Reforma systemu edukacji, s. 10).

Wiedza o edukacji i rozwoju człowieka powinna opierać się na wiedzy o wartościach i samym człowieku. Informacja i wiedza powinny być nie tylko prawdziwe, ale także atrakcyjnie przekazywane i zdobywane.

Osobowy rozwój człowieka wymaga więc nie tylko świadomej działalności wychowawczej i autokreacji, ale także traktowania człowieka jako jedności.

Władysław Cichoń stwierdza: "Pedagogika humanistyczna i tym samym teoria wychowania powiązana jest z różnymi aksjologiami szczegółowymi. [...] Działalność wychowawcza w szerszym zakresie obejmuje przecież nie tylko wychowanie moralne, ale również wychowanie estetyczne, [...] a także wychowanie fizyczne, itd. Podstawą i ostatecznym źródłem normy powinna być bowiem tylko wartość" (Cichoń, s. 100).

Do zmian w systemie edukacji ważne są badania nad wartościami młodzieży szkolnej i studenckiej. Pisze na ten temat M. J. Szymański w pracy Młodzież wobec wartości - próba diagnozy i ukazuje hierarchię wartości badanych uczniów wymieniając wartości allocentryczne, przyjemnościowe, związane z pracą, edukacyjne, związane z władzą, kulturalne, obywatelskie, rodzinne, moralne (Szymański, s. 49).

Nie tylko młodzieży, ale nam wszystkim potrzeba prawdy i mądrości. Człowiek realizuje bowiem jedne wartości w sposób twórczy, drugie w sposób konwencjonalny, a inne lekceważy i pomija, dlatego konieczna jest racjonalizacja działań wychowawczych wszystkich podmiotów edukacji szkolnej, równoległej i ustawicznej.

W społeczeństwie opartym na wiedzy i uczestniczącym w procesie globalizacji świata trzeba się będzie uczyć przede wszystkim "z" i dla" przyszłości uwzględniając szanse i zagrożenia cywilizacji XXI wieku.

Dla Kazimierza Denka, autora książki Aksjologiczne aspekty edukacji szkolnej, problem aksjologicznych aspektów edukacji w okresie wyzwań i megatrendów cywilizacyjnych oraz transformacji ustrojowej i integracji europejskiej jest obszarem strategicznym i rozstrzygającym o przygotowaniu programowo-metodycznej reformy systemu edukacji, a także edukacji nauczycieli.

Nie da się sensownie traktować edukacji poza systemem wartości, a dyskursy o wartościach w procesie kształcenia przybierają często krańcowe formy. "Wyzwaniom nadchodzącego XXI wieku - pisze Kazimierz Denek - może sprostać tylko człowiek wielostronnie wykształcony, zdolny do myślenia w kategoriach innowacyjnych i alternatywnych, energiczny, sprawny, wrażliwy na wartości, uznający je za dyrektywy postępowania, drogowskazy życia, czyli człowiek pełny" (Denek, s. 61).

Rozważając problematykę wartości i celów edukacji warto przypomnieć sformułowania Raportu Komisji Europejskiej Edukacja dla Europy, w którym ukazano wspólne wartości cywilizacji europejskiej, wyrażając równocześnie przekonanie o potrzebie rozwijania nowych rodzajów współdziałania, by kształcić w duchu tych wartości. Oto one:
  - prawa człowieka (godność osoby ludzkiej),
  - podstawowe swobody,
  - demokratyczna prawomocność,
  - pokój i odrzucanie przemocy jako środka do celu,
  - poszanowanie innych ludzi,
  - solidarność międzyludzka (w ramach Europy i wobec całego świata),
  - rozwój zrównoważony,
  - równość szans,
  - zasady myślenia racjonalnego: etyka dowodów podlegających sprawdzeniu,
  - ochrona ekosystemu,
  - odpowiedzialność jednostkowa (s. 16-17).

Realizacja tych wartości wymaga mądrej i elastycznej edukacji, ponieważ w świecie współczesnym bardzo trudno jest o pewność i trwałość zjawisk i trendów w życiu jednostki i zbiorowości.

Refleksje nad problematyką wartości w systemie edukacji

Reformowaną szkołę i edukację powinno cechować pogłębione podejście aksjologiczne oraz ukazywanie różnych światów wartości.

W sytuacji kryzysu wartości i ostrej krytyki systemów edukacji i zagrożeń procesów wychowawczych niezbędne jest poszukiwanie i formułowanie nowej "filozofii i aksjologii edukacji" oraz przyjęcie takich orientacji, które pozwolą na ukierunkowanie działań na problemy "współczesności" i cywilizacyjne "wyzwania przyszłości", a także na rozwijanie postaw demokratycznych i uspołecznionych.

Zasadniczego znaczenia nabiera przyjęcie takiej strategii edukacji i kultury, która wychodziłaby od osobowości i postaw, następnie formułowała umiejętności i kompetencje, a na końcu dobierała treści, metody i środki pracy pedagogicznej.

Zmiany kanonów kształcenia ogólnego i zawodowego, zmiany "podstaw programowych" oraz wielość programów nauczania i podręczników do wyboru, tworzenie programów autorskich, dają szansę ukazywania różnych opcji oraz możliwości poznawania i realizacji różnych wartości, a także postrzegania świata danego i zadanego.

Zadaniem edukacji jest przygotowanie młodzieży i dorosłych do dialogu kultur i wartości, do obrony wartości cywilizacji humanistycznej oraz do przeciwstawiania się relatywizmowi wartości i upowszechnianiu opcji minimalistycznych. Dlatego edukacja humanistyczna, filozoficzna, etyczna i kulturalna powinny dostarczać nie tylko nowoczesnej i atrakcyjnej wiedzy, ale także uczyć doświadczeń życiowych przez działanie.

Nic nie utraciło na aktualności stwierdzenie raportu UNESCO Uczyć się, aby być: "Demokratyczna oświata powinna przygotowywać do rzeczywistego korzystania z demokracji [...] działalność wychowawcza powinna być powiązana ze sprawiedliwą, skuteczną i demokratyczną praktyką" (s. 209).

Kształcenie ogólne jest niezbędne do zrozumienia świata w jego różnych przejawach i obszarach, ale powinno być osadzone w zespole teorii kształtowania nowoczesnych kanonów, podstaw programowych i programów nauczania oraz standardów wymagań i osiągnięć, a także traktowane jako jedność: kształtowania świata wartości i postaw, umiejętności i kompetencji, zdobywania wiedzy, jako wartości samoistnej oraz instrumentu aktywnego i odpowiedzialnego działania i życia ludzi.

Kształcenie ogólne musi mieć podstawę aksjologiczną. Polityka i edukacja powinny zmierzać do kształtowania humanistycznego systemu wartości etycznych oraz ideału wielostronnego rozwoju i aktywności jednostki.

Zmieniający się kształt świata i Polski stawia przed edukacją takie problemy i obszary działania, jak: ekologia, kultura, tożsamość i humanizacja stosunków społecznych, odnowa postaw moralnych, bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne, suwerenność i integracja europejska, równość szans rozwoju ludzi w aspekcie realizacji praw człowieka.

W takim duchu powinny być kształtowane "podstawy programowe" i "programy nauczania" oraz "standardy egzaminacyjne", a także podręczniki i inne materiały dydaktyczno-wychowawcze, które mają określać zadania edukacyjne szkół, określać pożądane postawy oraz zapewnić przygotowanie ludzi do funkcjonowania w demokratycznym, rynkowym i informacyjnym społeczeństwie.

Dlatego w działaniach edukacyjnych powinni aktywnie i podmiotowo uczestniczyć - obok nauczycieli i uczniów - również rodzice i środowisko lokalne.

Zasadniczej i pilnej odnowy wymaga dotychczasowa edukacja nauczycielska. Niezbędna jest szeroka podbudowa ogólna i humanistyczna tej edukacji, znajomość myśli pedagogicznej, psychologicznej, filozoficznej i socjologicznej, aby gruntownie poznawać świat wartości i antywartości, szanse i zagrożenia, ideały wychowawcze oraz zdobywać umiejętności dialogu i dyskursu, a także współdziałania z młodzieżą. Niezbędna jest więc humanizacja edukacji nauczycielskiej oraz nadzoru pedagogicznego, a także treści i form pracy "nauczycieli nauczycieli".

Świat przełomu wieków i "społeczeństwa informacyjnego" oraz "społeczeństwa wychowującego" wymaga od edukacji orientowania się na problemy teraźniejszości, a przede wszystkim przyszłości - jej świata wartości, wyborów oraz decyzji jednostkowych i wspólnotowych.

Edukacja powinna ułatwiać ludziom postrzeganie rzeczywistości jako zespołu wartości, które trzeba umiejętnie poznawać oraz dokonywać ich mądrego przewartościowywania i przyjmowania, aby mogły być przydatne do kształtowania rzeczywistości i ich samych.

Oprócz wiedzy i wyobraźni w edukacji trzeba także natchnienia i chęci poszukiwań, stawiania pytań i formułowania problemów, a także kształtowania umiejętności ich rozwiązywania.

Na ewolucję roli i funkcji edukacji zwraca uwagę Irena Wojnar, stwierdzając: "Edukacja jest dziś coraz bardziej utożsamiana ze świadomym procesem autorozwoju, rośnięcia człowieka [...]. Przestaje być prawdą, że człowiek uczy się jedynie w szkole [...] sytuacje wychowawcze ulegają zwielokrotnieniu i proces edukacyjny w coraz silniejszym stopniu staje się autoedukacją".

Czesław Banach  

Literatura

 Cichoń W., Wartości - Człowiek - Wychowanie. Zarys problematyki aksjologiczno-wychowawczej. UJ, Kraków 1996

 Denek K., Aksjologiczne aspekty edukacji szkolnej, Wyd. A. Marszałek, Toruń 1999

 Edukacja dla Europy, Raport Komisji Europejskiej, tłum. I. Wojnar i J. Kubin, Komitet Prognoz "Polska 2000 Plus" przy Prezydium PAN, ELIPSA, Warszawa 1999

 Edukacja: jest w niej ukryty skarb, Raport dla UNESCO, pod red. J. Delorsa, tłum. W. Rabczuk, SOP, Warszawa 1998

Edukacja wobec wyzwań XXI wieku, pod red. I. Wojnar i J. Kubina, Komitet Prognoz "Polska w XXI wieku" przy Prezydium PAN, ELIPSA, Warszawa 1996

 Handy Ch., Głód ducha. Poza kapitalizm. Poszukiwanie sensu w nowoczesnym świecie, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1999

 Jednolity tekst ustawy o systemie oświaty wg stanu z 8.08.1996 r. Ustawa z dnia 7 września 1991 r. O systemie oświaty, Wyd. Nauczycielskie, Jelenia Góra 1997

 Kultura inspiracją kształcenia ogólnego, pod red. I. Wojnar i J. Kubina, Komitet Prognoz "Polska w XXI wieku" przy Prezydium PAN, ELIPSA, Warszawa 1998

 Raport w sprawie obecności aksjologii systemów wartości w procesie edukacyjnym, opracował C. Banach wraz z zespołem, [w:] Świat wartości i wychowanie, pod red. W. Szewczuka, Fundacja Innowacja, Warszawa 1996

 Reforma systemu edukacji. Szkolnictwo ponadgimnazjalne, MEN, Warszawa 2000

 Szewczuk W., Hierarchizacja wartości, [w:] "Forum Myśli Wolnej" TKŚ, Kraków nr 0 1998

 Szymański M.J., Młodzież wobec wartości. Próba diagnozy, IBE, Warszawa 2000

 Uczyć się, aby być, Raport UNESCO, PWN, Warszawa 1975

W perspektywie roku 2010, Komitet Prognoz "Polska w XXI wieku" przy Prezydium PAN, ELIPSA, Warszawa 1995

Kraków, maj 2001
Statystyka