Mieczysław Więcławek
Wydawnicze miniatury
Książeczki w małym formacie wydawano od bardzo dawna. Pierwszą wzmianką o nich jest relacja Cycerona, który utrzymuje, że widział „Iliadę” mieszczącą się w łupinie orzecha. Gotyckim i renesansowym modlitewnikom francuskim także nadawano niewielki format. Wydawanie książek o miniaturowych rozmiarach dowodziło opanowania sztuki rzemieślniczej przez kopistów, introligatorów, drukarzy. Stanowiły zadanie do wykonania na egzaminach cechowych; tworzyli je także na swe potrzeby bibliofile. Pojawiały się często w pojedynczych egzemplarzach, które dziś są unikatami…
Pierwszymi, którzy wydawali małe, niedrogie książeczki, byli Elzewirowie z Holandii. Zapoczątkowali serię składającą się z 35 tomików, będących swego rodzaju podręcznikami — encyklopediamii o tematyce historycznej i geograficznej. Za najmniejszą książkę uznaje się list Galileusza wydrukowany w 1896 roku w Padwie (16x11 mm), a z dzieł powstałych w czasach nam bliższych — wydany w Związku Radzieckim poemat Włodzimierza W. Majakowskiego Władimir Iljicz Lenin (16x16 mm).
W Polsce, w latach międzywojennych, warszawska firma edytorska Sapho (z redaktorem Kazimierzem Paszkowskim) opracowała serię „Biblioteczka Sapho”, w której ukazały się m.in. Tomik nieśmiertelny Juliusza Słowackiego i myśli Balzaka O małżeństwie. Innym wydawnictwem zajmującym się drukiem małych książeczek była Biblioteczka Miniatury z Wilna, działająca pod redakcją Witolda Hulewicza. Przygotowano tu szereg miniatur, głównie zbiorów sentencji, fraszek, aforyzmów autorów polskich i obcych, od dawnych po współczesne.
Po wojnie, w latach 40. i 50., wydawano w Polsce niewiele książeczek omawianego typu — głównie pozycje religijne i kalendarzyki. W 1959 r. Czytelnik rozpoczął druk serii „Poeci Polscy” (w miniaturkach), a w 1975 zainicjowano publikowanie dzieł o treści politycznej (pierwszym z nich była Międzynarodówka Książki i Wiedzy). Od tego czasu wiele wydawnictw pracowało nad książkami o małym formacie, zawsze jednak edycje takie traktowano marginalnie. W 1979 r. pierwsze miniaturowe książeczki wypuściły Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe (Czeczot, Horoskop poetycki). Zasłużona dla edycji niewielkich rozmiarów okazała się też Krajowa Agencja Wydawnicza, która do 1991 r. nadała tę formę 19 tytułom. Wśród mniejszych wydawnictw przoduje Sądecka Oficyna Wydawnicza z Nowego Sącza: w latach 1984–87 rzuciła na rynek 15 pozycji małego formatu. Z kolei z wydawnictwa Książka i Wiedza wyszło 9 książeczek o tematyce społeczno-politycznej. Kilka miniaturek mają także w swym dorobku Stowarzyszenie Księgarzy Polskich, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza i Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe. Ogółem w latach 1959–1991 ukazało się w Polsce 261 tak opracowanych tytułów w 34 wydawnictwach. Przeważały wśród nich firmy warszawskie. Do 1981 r. małe książeczki ukazywały się rzadko (średnia roczna to 5 tytułów). Rekordowy był rok 1987, w którym pojawiło się ich aż 30. Zdecydowanie najczęściej wydawano w małym formacie poezję polską i światową (ok. 50% tytułów); na drugim miejscu wymienić trzeba prozę — głównie krótkie opowiadania lub mikropowieści, zazwyczaj dość frywolne. W małych formatach świetnie prezentowały się fraszki, aforyzmy, przysłowia, np. Oscara Wilde’a, Jana Izydora Sztaudyngera, Marka Twaina. Kolejne pod względem ilości grupy miniatur tworzą wydania z reprodukcjami grafik, rysunkami znanych artystów, edycje dzieł grafików–satyryków, pozycje o tematyce politycznej, a na koniec — poświęcone horoskopom, listom, przepisom kulinarnym, sportowi, bibliofilstwu, historii miast, folklorowi...
Przekrój autorów małych książeczek jest szeroki. Są wśród nich twórcy starożytnej Grecji i Rzymu oraz współcześni. Najczęściej pojawia się aforysta Władysław Grzeszczyk. Obok niego Julian Tuwim, a dalej Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Pietro Aretino, Władysław Broniewski, Zygmunt Gloger, Pierre Lou˙s, Adam Mickiewicz, Oskar Wilde i Zdzisława Zegadłówna. Wśród grafików największą ilością opracowanych książeczek może pochwalić się Andrzej Heidrich (autor graficznej oprawy serii „Poeci Polscy”). Do ilustrowania omawianych edycji wykorzystywano również prace Aubreya Beardsleya, Mai Berezowskiej, Szymona Kobylińskiego, Eryka Lipińskiego, Federica Garcii Lorki, Henri’ego Matisse’a, Pablo Picassa czy Konstantego Marii Sopoćki. Prawie każda z miniaturek jest swoistym dziełem sztuki, dlatego często bywają kolekcjonowane. Jednorodną szatą graficzną wyróżniają się serie: „Poeci Polscy” Czytelnika, „Antologia Nowej Poezji Polskiej” Młodzieżowej Agencji Wydawniczej oraz „Osobliwości” KAW. Najbardziej zasłużonymi dla bibliofilów i kolekcjonerów małych książeczek są Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe — twórcy serii „Bibliofilska Edycja Miniatur Wydawnictw Artystycznych i Filmowych” (99 pozycji). Ukazały się w niej m.in. edycje dzieł Dürera, Holbeina, Matisse’a, Topora...
Wiele z miniaturek wielokrotnie wznawiano. Niezwykle poczytna była zwłaszcza Sztuka kochania Owidiusza. Niestety, nie grzeszyły one wysokim poziomem technicznego wykonania, tak jeśli chodzi o dobór papieru, jakość druku czy sposób klejenia grzbietu.
