Współczesne biblioteki 

Ewa Piotrowska
Renata M. Zając

Nowoczesna
architektura bibliotek

Początki biblioteki Uniwersytetu im. Alberta Ludwiga we Freiburgu związane są z założeniem uczelni w 1457 roku. W XVIII i XIX w. biblioteka powiększyła się o zbiory kolegiów jezuickich, a następnie o książki sekularyzowanego zakonu jezuitów. W XX w. przez 76 lat biblioteka mieściła się na obrzeżach starego miasta w wybudowanym w latach 1896–1902 neogotyckim budynku, który w miarę upływu lat przestawał spełniać wymogi nowoczesności. Pod koniec 1978 roku otwarto nowy wielofunkcyjny gmach, w którym zgodnie ze współczesną koncepcją biblioteki zapewniono czytelnikom wolny dostęp do większości zbiorów

Projekt nowopowstającej biblioteki był podporządkowany idei zakładającej efektywną obsługę jak największej liczby użytkowników w jak najkrótszym czasie. Wielofunkcyjność budynku uzyskano stosując kilka założeń projektowych w sferze konstrukcji, technologii i architektury wnętrz, które skodyfikował brytyjski architekt Harry Faulkner-Brown. Obecnie w literaturze przedmiotu zasady te są znane jako Harry Faulkner-Brown’s Ten Commandments (2). Dobry budynek biblioteczny powinien być:

• elastyczny (flexible), czyli oparty na jednym module konstrukcyjnym. Bryła budynku Biblioteki Uniwersytetu we Freiburgu zapewnia jednakową wytrzymałość stropów w całym budynku, co daje zdolność przystosowywania się do zmian przestrzennych i organizacyjnych;
• zwarty (compact), z dogodnymi drogami komunikacyjnymi. Na każdym poziomie przeznaczonym dla czytelników przestrzeń jest otwarta. Czytelnicy mogą się łatwo i szybko przemieszczać z miejsca na miejsce;
• dostępny (accesible), zarówno wewnątrz, jak i z zewnątrz;
• rozszerzalny/rozciągliwy (extendible), zdolny do rozwoju przestrzennego, tak, by w miarę potrzeb można było rozbudować budynek, nie rujnując istniejącej całości;
• zróżnicowany (varied) pod względem warunków pracy i wieloaspektowego dostępu do informacji;
• zorganizowany (organised), czyli dający łatwy i szybki kontakt czytelnika z książką i dostęp do wszystkich usług bibliotecznych i informacyjnych;
• wygodny (comfortable), bo praca tak użytkownika, jak i bibliotekarza w dobrych warunkach przestrzennych jest bardziej efektywna;
• zapewniający stałe warunki środowiskowe i mikroklimatyczne (constant in environment) konieczne dla ochrony i zachowania stanu fizycznego zbiorów bibliotecznych;
• bezpieczny dla czytelników, personelu i zbiorów (secure). Rozplanowanie przestrzeni w pomieszczeniach ułatwia kontrolowanie przez personel zachowań czytelników i pozwala przewidzieć sytuacje zagrażające zbiorom;
• ekonomiczny w eksploatacji (economic).

Powyższe zasady to swoista biblia dla architektów zajmujących się projektowaniem przestrzeni bibliotecznej. Pomocą w wymianie doświadczeń przy budowie gmachów bibliotecznych służy działająca od początku lat 90.sekcja Library Managment and Administration, będąca częścią Ligi Europejskich Bibliotek Naukowych (LIBER). W skład sekcji wchodzą architekci i bibliotekarze, którzy co dwa lata organizują seminaria dające możliwość pogłębiania wzajemnych kontaktów między tymi dwoma środowiskami.

W 2000 roku seminarium odbyło się w nowym budynku Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego i poruszało m. in. problemy poszukiwania funduszy na rozwój inwestycji bibliotecznych. Przedstawiono również nowe projekty budynków bibliotecznych realizowanych w Polsce i krajach Europy Wschodniej. Dużo miejsca poświęcono kulturotwórczej roli bibliotek akademickich, które stają się w swoim środowisku Learning Resource Center – ośrodkiem dydaktyki, samokształcenia i narzędziem multimedialnej łączności ze światem.

W świetle powyższego założenia Biblioteka Uniwersytecka we Freiburgu jawi się jako instytucja służąca społeczeństwu informacyjnemu oraz kształtująca dobre relacje między środowiskiem akademickim i miejskim. Duży wpływ na te relacje ma korzystne usytuowanie gmachu, gdyż budynek znajduje się 10 minut od rynku miasta, przy jednej z głównych ulic, blisko gmachów wykładowych Uniwersytetu, a także w centrum kulturalnym miasta obok teatru i filharmonii. Taki model usytuowania biblioteki został zaczerpnięty z amerykańskiej tradycji zakładania uniwersytetu „w polu kukurydzy” (wokół biblioteki kształtuje się ośrodek akademicki). W tym miejscu należy przypomnieć, że Freiburg po II wojnie był bardzo zniszczony i z tego powodu nawet blisko rynku głównego znajdowały się do niedawna duże obszary wymagające zagospodarowania przestrzennego. Ważną rolę dla estetycznego wyglądu bryły budynku spełniają oplatające go pnącza, co sprawia, że stapia się on z otaczającą zielenią.

Gmach biblioteki posiada 5 kondygnacji nad powierzchnią ziemi i 3 kondygnacje poniżej poziomu gruntu. Do biblioteki można wejść dwojako: albo przez wejście z poziomu chodnika przy Werthmannplatz 2 (gdzie pomyślano także o osobach niepełnosprawnych, które mogą korzystać z windy, by dostać się na poszczególne kondygnacje), albo po wiszącej nad ulicą kładce, która prowadzi bezpośrednio na poziom pierwszego piętra, do głównych pomieszczeń przeznaczonych dla użytkowników.

Na parterze, na życzenie władz miasta, wygospodarowano trzy małe pomieszczenia sklepowe, a także zaprojektowano przejście przez cały budynek między dwiema ulicami. Na tej kondygnacji umieszczono także sale do przeprowadzania szkoleń bibliotecznych oraz magazyny z wolnym dostępem do zbiorów, które uporządkowano według własnej klasyfikacji. Księgozbiór podzielono na cztery duże grupy (Geistenswissenschaften – GE, Sozialwissenschaften – SW, Naturwissenschaften – NA, Medizin – MD).

Wejścia do biblioteki, których książki ustawiono według dat wydania, a w obrębie lat według numerus currens. Dla czytelników wydzielono także podręczniki oznaczone sygnaturą LB (Lehrbuch) oraz dział zawierający książki popularnonaukowe i literaturę piękną z sygnaturą FB (Freizeitbibliothek).

Na pierwszym piętrze, na wprost wejścia, w centralnym miejscu znajduje się stanowisko informacyjne, po bokach umieszczono terminale do katalogu elektronicznego, stanowiska komputerowe z bazami danych na CD i w sieci oraz z internetem, miejsce do zamawiania literatury z innych bibliotek, komputery przeznaczone do wysyłania emaili. Terminale z katalogiem elektronicznym stoją obok skrzynek z katalogiem kartkowym. Osobny obszar zabezpieczony przejściem przez elektroniczne bramki to czytelnia ze zbiorami bibliograficznymi (bibliografie, słowniki i in.). Między regałami stoją kabiny do pracy indywidualnej.

Za ladą informacyjną znajduje się wypożyczalnia książek, a obok rozciąga się zabezpieczony wejściem z bramkami elektronicznymi obszar magazynu z wolnym dostępem do księgozbioru. Zebrano tam najnowsze książki, wydane po 1980 roku. Osobno wydzielono zbiór podręczników. Na tym piętrze umieszczono także dwa pomieszczenia do szkoleń komputerowych i salę wystawową. Na prawo od wejścia znajduje się szatnia, kawiarnia i inne pomieszczenia użyteczności publicznej. Dzięki otwartej przestrzeni całego piętra czytelnik stojący w wejściu widzi wszystkie możliwości, jakie daje mu biblioteka na tej kondygnacji.

Drugie piętro zajmuje obszerny dział opracowania i inne pomieszczenia administracyjne oraz sala konferencyjna i audiowizualna. Na trzecim, w dwu pomieszczeniach czytelnianych, mieszczą się elektroniczne publikacje, wydzielona kolekcja z pozycjami przygotowanymi na zajęcia dla studentów oraz czytelnia starych druków i rękopisów, gdzie można też korzystać z książek zamówionych z magazynu. Tutaj umieszczono też specjalne komputerowe miejsca pracy dla niewidomych i niedowidzących, miejsca do pracy z elektronicznymi publikacjami oraz z mikrofiszami i mikrofilmami.

Czwarte piętro również podzielono na dwa obszary oddzielone drzwiami. Jedno zajmuje czytelnia książek i publikacji elektronicznych z kolekcją wydzieloną na zajęcia dla studentów oraz wypożyczalnia CD, DVD, kaset magnetofonowych i wideo. Biblioteka Uniwersytetu we Freiburgu umożliwia swoim użytkownikom korzystanie z 850 CD-ROMów, 58 9071 mikrofilmów, 17 366 kaset magnetofonowych i 12 567 wideokaset.

Drugie pomieszczenie to czytelnia z czasopismami. Można tutaj korzystać z ok. 18 000 tytułów wydawnictw ciągłych. Wiele czasopism udostępnia się jako elektroniczne media na CD-ROMach oraz w sieci. Każda czytelnia posiada odrębne stanowisko informacyjne. Sporą część piętra zajmują miejsca do pracy, m. in. komputery multimedialne ze skanerami. Wydzielono też pokój do oglądania kaset wideo w grupach. Ogółem we wszystkich czytelniach biblioteki znajduje się ok. 140 000 vol., w tym 90 000 książek.

Na piętrach pod ziemią znajdują się garaże i magazyny. W magazynach zastosowano system dostarczania książek, który od niedawna działa w Bibliotece Jagiellońskiej. Wagoniki sterowane komputerowo dowożą zamówione książki i czasopisma do poszczególnych miejsc.

Biblioteka Uniwersytetu im. Alberta Ludwiga jest obecnie w posiadaniu ponad 3,3 miliona książek, w tym prawie 5000 rękopisów i inkunabułów, ok. 35 000 druków XVI i XVII-wiecznych oraz 7550 książek rzadkich (rara). W podziemnych magazynach i w całym budynku działa, utrzymując odpowiednią temperaturę i wilgotność powietrza, klimatyzacja, bez której cenne zbiory ulegałyby systematycznemu niszczeniu. Klimatyzacja dla każdej biblioteki to obecnie standard zapewniający właściwe warunki przechowywania papieru oraz komfort pracy dla użytkowników i pracowników.

Niektóre zagadnienia techniczne

Oświetlenie
Na piętrach nad ziemią umieszczono lampy o mocy od 750 luksów, a w podziemnych magazynach energooszczędne świetlówki. Światło białe, bardziej podobne do światła słonecznego niż żółte, zastosowano do oświetlenia wszystkich pomieszczeń w bibliotece.

Miejsca do pracy
Do użytku dla czytelników i pracowników biblioteki są pojedyncze stoły i ergonomiczne krzesła z podłokietnikami. W różnych czytelniach zainstalowano indywidualne kabiny. Zapewniają one komfort czytelnikom, dla których biblioteka jest stałym miejscem pracy. Jak już wspomniano, dla czytelników niewidomych i niedowidzących przygotowano osobne stanowiska wyposażone w najnowocześniejszy sprzęt. Użytkownicy na wózkach inwalidzkich mają do dyspozycji stoliki o wysokości 77 cm.

Podłogi
W hali głównej, na pierwszym piętrze i na parterze, posadzkę wyłożono kamieniem, który doskonale znosi intensywny ruch w tych miejscach. Reszta podłóg pokryta jest wykładzinami dywanowymi, które wyciszają i nadają miłą atmosferę pomieszczeniom.

Okna
Z powodu usytuowania biblioteki w centrum miasta, a co za tym idzie dużego nasilenia ruchu ulicznego, zastosowano podwójne, dźwiękochłonne szyby. Takie szyby chronią również przed dużym nasłonecznieniem. Z powodu zainstalowania w budynku klimatyzacji okna nie otwierają się.

Regały
W budynku można wydzielić dwie strefy z regałami: podziemne magazyny i obszar z wolnym dostępem do księgozbioru. Regały w obszarze wolnego dostępu są sześciopółkowe i mają 1,5 mm wzmocnienia, które doskonale znosi szczególnie duże obciążenie w tej strefie. W głębokich magazynach zastosowano regały jezdne.

Zabezpieczenia
Biblioteka otrzymała najnowocześniejszy system zabezpieczeń przeciwpożarowych i jest najlepiej chronionym budynkiem z całego uniwersytetu. Dzięki instalacji pomp wodnych podziemne magazyny są zabezpieczone przed zalaniem.

Ciągi komunikacyjne
W budynku zaprojektowano dwie klatki schodowe, a przy nich szyby z windami. Do transportu książek służy system 160 wagoników poruszających się po szynach horyzontalnie i wertykalnie. Wagonik może przewozić książki o wadze 8 kg i porusza się z szybkością 0,5 m/s. 25 stacji jest połączonych szynami o długości 1 300 m. System szyn zainstalowano w magazynach, czytelniach, wypożyczalni i działach administracyjnych. Dwie osoby z technicznej centrali Uniwersytetu czuwają codziennie nad stanem systemu. Do obsługi zamówień czytelniczych (rewersy) zainstalowano pocztę pneumatyczną.

Budynek biblioteki został zaprojektowany przez Dział Budownictwa Uniwersytetu we Freiburgu. Powierzchnia użytkowa wynosi ogółem 20 811 m2, w tym ciągi komunikacyjne (schody, windy i in.) zajmują 10 470 m2. W całej bibliotece pracuje 125 osób, które obsługują w ciągu roku ponad 36 570 użytkowników ze środowiska akademickiego oraz mieszkańców Freiburga. Na Uniwersytecie studiuje około 21 000 studentów, a miasto liczy ponad 100 000 mieszkańców.

Dla czytelników biblioteki przygotowano na wszystkich piętrach 802 miejsca w czytelniach, 139 stanowisk komputerowych, 20 miejsc do pracy z mikroformami i 80 miejsc do oglądania kaset wideo i słuchania muzyki. Oprócz tego na każdym piętrze znajdują się kserokopiarki i skanery oraz miejsca do pracy z laptopem. Z czytelni i informacji w 2002 r. skorzystało 834 875 czytelników. Ogółem zaś w bibliotece w 2002 roku zanotowano 1 758 222 wypożyczenia.

Wnętrze biblioteki jest w zasadzie pozbawione barier funkcjonalnych i architektonicznych, co ma istotne znaczenie dla osób niepełnosprawnych. Korytarze między regałami w obszarach wolnego dostępu do księgozbioru mają ok. 95 cm przy standardowej szerokości wózka 71 cm. W polskich standardach budownictwa bibliotecznego przynajmniej 5% miejsc pracy winno przeznaczać się dla użytkowników niepełnosprawnych, a ok. 20% krzeseł powinno mieć podłokietniki. Blaty stołów przewidzianych dla czytelników niepełnosprawnych powinny mieć regulowaną wysokość, tak by zmieściły się pod nim poręcze wózka (min. 76,2 cm).

Na każdym kroku widać w budynku dbałość o wygodę czytelników niepełnosprawnych, zaczynając od toalet, a kończąc na specjalistycznym sprzęcie komputerowym dla niewidomych.

Gmach Biblioteki Uniwersyteckiej we Freiburgu spełnia wymogi stawiane nowoczesnym bibliotekom, gdyż zgodnie ze współczesną filozofią bibliotekarstwa biblioteka jest miejscem, gdzie użytkownicy i zbiory mieszają się swobodnie, bez podziału na strefy czytelników, zbiorów i opracowania, w przeciwieństwie do XIX-wiecznego modelu trzech dróg bibliotecznych (czytelnik, bibliotekarz, książka). W przedstawionej bibliotece w olbrzymiej części magazynów istnieje wolny dostęp do półek, a organizacja przestrzeni w całym budynku umożliwia łatwy dostęp do informacji bez względu na jej nośnik. Na każdym piętrze znajdują się miejsca do pracy dla czytelników, w tym wydzielone miejsca na laptopy, a ponadto na trzecim piętrze ulokowano komputerowe miejsca dla niewidomych i niedowidzących oraz miejsca do pracy z mikrofiszami i mikrofilmami. Dodatkowym udogodnieniem są kabiny do pracy indywidualnej. Użytkownik ma ponadto możliwość skorzystania z komputerów multimedialnych ze skanerami oraz z kserokopiarek umieszczonych na różnych piętrach. Oferuje się równorzędny dostęp do drukowanych i elektronicznych zasobów informacji z terminalami funkcjonującymi na wszystkich piętrach przy tradycyjnych źródłach informacji. Powiększają się zasoby na nośnikach elektronicznych, a instytucja przekształca się w bibliotekę hybrydową.

Dziękujemy za pomoc dr Peterowi Glanznerowi, Johannesowi Bassauerowi oraz Krzysztofowi Sobkowiakowi.

Ewa Piotrowska
Renata M. Zając

Literatura
1. H. Brzezińska-Stec: Nowy gmach Biblioteki Uniwersyteckiej im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku: koncepcja użytkowa i funkcjonalna // EBIB 2001, nr 4 http://ebib.oss.wroc.pl/2001/22brzezinska.html.
2. Faulkner-Brown H.: Factors affecting the planning and design of academic libraries: speaker’s notes for the British Council Seminar // In: Library planning and design. – Newcastle upon Tyne, 11–24 Sept. 1994.
3. Hollender H., Kobierska-Maciuszko E.: Nowy gmach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie: koncepcja funkcjonalna i estetyczna // Rocznik Biblioteki Narodowej. – T. 32 (1996), s. 195–214.
4. Kobierska-Maciuszko E.: Budownictwo biblioteczne w ostatnim dziesięcioleciu – główne tendencje w projektowaniu // W: Stan i potrzeby polskich bibliotek uczelnianych [red.] A. Jazdon, A. Chochlikomla. – Poznań 2001, s. 86–105.
5. Schubel B.: Der Neubau der Universitätsbibliothek Freiburg : ein Erfahrungsbericht nach 15 Jahren // In : Poll R., Haller B. (hrsg.) : Bibliotheksbauten in der Praxis. – Wiesbaden, 1994, s. 197–222.
6. Thomas M.A.: Redefining library space : managing the coexistence of books, computers and readers // Journal of Academic Librarianship. – 2000, vol. 26, nr 6, s. 408–415.