Nauka 

Jerzy Myśliński

Prasoznawstwo
w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa

Poproszono mnie, bym podzielił się swoją opinią na temat dorobku IINiB krakowskiej Akademii Pedagogicznej w zakresie prasoznawstwa. Sądzę, że taka refleksja musi objąć nie tylko funkcjonujący od 1998 r. Instytut, ale także wcześniejsze formy organizacyjno-naukowe, na bazie których został utworzony. Od 1980 r. istnieje przy nim Pracownia Czasopiśmiennictwa Polskiego i Zagadnień Wydawniczych, przekształcona w Pracownię Czasopiśmiennictwa i Kultury Literackiej. Instytutem do 2000 r. kierował prof. Jerzy Jarowiecki, główny filar badań naukowych w zakresie uprawianego tu prasoznawstwa, promotor setek prac, z których większość można zaliczyć do prasoznawstwa. Nie obejmuje ono tak szerokiej problematyki, jaką swego czasu interesował się Ośrodek Badań Prasoznawczych (któremu nb. właściciel zabronił uprawiania historii prasy), lecz koncentrowało się i nadal koncentruje właśnie na historii prasy polskiej, do czego należałoby dodać także dokumentację bibliograficzną nie tylko tej dziedziny, ale właśnie całego współczesnego prasoznawstwa. Cechą charakterystyczną tej dyscypliny na gruncie IINiB był jej wyraźny związek z problematyką literatury i kultury. Jeśli uznajemy prof. Jerzego Jarowieckiego za animatora i głównego realizatora badań naukowych

Instytutu w omawianym zakresie, to trzeba zasygnalizować, że drugim filarem w tej dziedzinie stał się prof. Krzysztof Woźniakowski, od roku 1999 kierownik Katedry Czasopiśmiennictwa i Kultury Literackiej, która stanowi centrum uprawiania historii prasy. Jeśli prof. Jerzy Jarowiecki jest jednym z najwybitniejszych w kraju znawców polskiej prasy konspiracyjnej II wojny światowej, dziejów prasy polskiej we Lwowie i Krakowie od połowy XIX wieku po współczesność, a także historii czasopiśmiennictwa dziecięcego i młodzieżowego, to jego następca w Katedrze jest jedynym u nas znawcą prasy wydawanej przez okupanta niemieckiego dla Polaków w latach 1939–1945, przy czym posługuje się analogicznym warsztatem naukowym, zbudowanym m.in. na metodologii właściwej dla literaturoznawstwa.

Wielokrotnie analizowano dorobek prasoznawczy prof. Jerzego Jarowieckiego, a najbardziej kompetentnie uczynił to dr Sylwester Dziki — wedle jego obliczeń na dorobek ten składa się połowa wszystkich publikacji Jerzego Jarowieckiego. Najliczniej reprezentowana jest w nim prasa konspiracyjna, następnie czasopiśmiennictwo pedagogiczne oraz dla dzieci i młodzieży, wreszcie prasa polska po 1945 r. i prasa lwowska. Do tego należałoby dodać bibliografie i katalogi. Autor uwzględnił tylko publikacje, które ukazały się do 1996 r. włącznie (bibliografię za lata 1997–2000 odrębnie opracowały dr Ewa Wójcik i dr Grażyna Wrona). Obejmuje kolejnych kilkadziesiąt publikacji, w tym prasoznawcze, m.in. zgromadzone w książce Studia nad prasą polską XIX i XX wieku (1997), studia o lwowskiej prasie konspiracyjnej podczas II wojny światowej, analizę problematyki żydowskiej w prasie konspiracyjnej tego okresu i inne. Spośród publikacji ostatnich lat na najwyższą uwagę zasługuje bibliografia prasy lwowskiej doby autonomicznej, która wraz z obszernym wstępem jest jej monografią (Prasa lwowska w latach 1864–1918. Bibliografia, 2002). Ostatnie lata twórczości naukowej prof. Jarowieckiego znacznie wzbogaciły jego dorobek, przy czym istotne są prace z dziejów prasy lwowskiej, które zaczynają układać się w pewną całość, obejmującą trzy epoki: autonomii galicyjskiej, dwudziestolecia międzywojennego i okupacji podczas II wojny światowej. Rozpoczął też nowe badania nad prasą Krakowa doby autonomicznej, co znów wydaje się zamierzone na większą całość, jeśli się przypomni publikacje o prasie krakowskiej po 1945 r.

Wśród najcenniejszych prac historyczno-prasowych prof. Jarowieckiego wymienię najpierw Konspiracyjną prasę w Krakowie w latach okupacji hitlerowskiej 1939–1945 (1980), uzupełnioną odrębnie wydanym katalogiem tej prasy. Tę książkę uważam za ważną z punktu widzenia metodologicznego, jako propozycję całościowego spojrzenia na prasę ważnego ośrodka ruchu oporu. Z kolei wymienię część czwartego tomu Dziejów prasy polskiej jego pióra, która obejmuje charakterystykę całej polskiej prasy konspiracyjnej lat 1939–1945 (1980). Za nader cenną uważam także publikację książkową z 1983 r. Literatura i prasa w latach okupacji hitlerowskiej. Najważniejszą pracą Jerzego Jarowieckiego poświęconą czasopiśmiennictwu pedagogicznemu w Polsce po 1945 r. jest studium zamieszczone w „Kwartalniku Historii Prasy Polskiej” w 1985 r. Spośród publikacji dotyczących prasy dziecięcej i młodzieżowej interesujące są artykuły odnoszące się do okresu II Rzeczypospolitej, ale najbardziej ważkie społecznie były rozważania o tej prasie w dobie transformacji ustrojowej początku lat dziewięćdziesiątych, opublikowane w 1995 r. (opisał odrębnie transformację prasy krakowskiej). Pomijam, rzecz jasna, kilkadziesiąt szkiców, tyleż recenzji i innych gatunków publikacji na ten temat. Nie można jednak nie odnotować istotnej części prasoznawczej w serii konferencji naukowych zainicjowanych przez prof. Jarowieckiego w 1986 r., poświęconych książkom, czasopismom i bibliotekom Krakowa, a potem Krakowa i Lwowa w XIX i XX wieku, z których każda zostawiła po sobie ślad w postaci publikacji wygłoszonych referatów i komunikatów.

Bardziej jednorodny jest dorobek naukowo-publikacyjny prof. Krzysztofa Woźniakowskiego. Trzy pozycje jego autorstwa mają znaczący ciężar gatunkowy, są to: W kręgu jawnego czasopiśmiennictwa literackiego Generalnego Gubernatorstwa (1939– –1945) z 1997 roku, Prasa-kultura-wojna. Studia z dziejów czasopiśmiennictwa, kultury literackiej i artystycznej lat 1939–1945 (1999) oraz syntetyczna publikacja z 2001 r. pt. Polskojęzyczna prasa gadzinowa w tzw. Starej Rzeszy (1939–1945).

Przez ponad dziesięć lat związany był z Instytutem dr Sylwester Dziki, niemający sobie równych w dziedzinie bibliografii i dokumentacji prasy polskiej ostatnich dwóch stuleci, a szczególnie drugiej połowy XX wieku. Przez niemal cały okres aktywności zawodowej działał w Ośrodku Badań Prasoznawczych w Krakowie. Także polonista z wykształcenia, uczeń legendarnego Stanisława Pigonia, był i jest dla bibliografii współczesnego medioznawstwa kimś w rodzaju Estreicherów, przy czym jego gigantyczne dokonania na tym polu są cenne także w warstwie metodologicznej.

Mniejsze zasługi ma Instytut, gdy oceniamy dorobek zmarłego przedwcześnie w 2003 r. prof. dr. hab. Andrzeja Notkowskiego, jednakże podczas pracy w Instytucie wydał znakomitą monografię prasy Polskiej Partii Socjalistycznej w Drugiej Rzeczpospolitej (Pod znakiem trzech strzał. Prasa Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1918–1939, Kraków 1997) i kilka pomniejszych, ale cennych publikacji historyczno-prasowych.

Inni autorzy prac z tej dziedziny są uczniami twórcy Instytutu, wyjąwszy prof. Henrykę Kramarz, która w 2001 r. ogłosiła książkę o wybitnym, demokratycznym polityku i publicyście galicyjskim Tadeuszu Rutowskim, a także kilka interesujących artykułów poświęconych prasie lwowskiej początku XX wieku. Doktoryzował się w Instytucie Alfred Toczek, autor cennej rozprawy Krakowski „Naprzód” i jego polityczne oblicze 1919–1934 (Kraków 1997). Tu doktoryzowała się też w 1977 r. dr hab. Zofia Sokół rozprawą o konspiracyjnej prasie Rzeszowszczyzny lat 1939–1945. W Instytucie przygotowane zostały liczne recenzje rozpraw doktorskich, habilitacyjnych (m.in. Mieczysława Adamczyka z Kielc, Joachima Glenska z Opola, Ireny Sochy z Katowic) i dorobku naukowego ubiegających się o tytuł profesora, które — prawie wszystkie — były autorstwa prof. Jerzego Jarowieckiego.

Spośród innych prac, które wyszły spod pióra pracowników i współpracowników Instytutu warto wymienić dr. Jana Bujaka studium Informacja o książce i prasie w tygodnikach galicyjskich 1772–1900 (1989), dr Anny Faber-Chojnackiej, Czasopisma krakowskie dla dzieci i młodzieży w dwudziestoleciu międzywojennym (1995), dr Barbary Góry, Regionalne czasopisma bibliotekarskie wydawane w Polsce 1953–1985 (1996), dr Bożeny Pietrzyk, Problemy kultury w prasie konspiracyjnej w latach 1939–1945 (1995), dr Władysławy Wójcik, Prasa gadzinowa Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945 (1988), dr Ewy Wójcik, Kalendarze dwudziestolecia międzywojennego (dzieje, problemy literatury i kultury, bibliografia) (2000). Nie można nie wspomnieć o serii artykułów dr Grażyny Wrony na temat polskich czasopism naukowych, ogłaszanych sukcesywnie w periodykach naukowych, które już zaowocowały przygotowaną do druku większą pracą pt. Polskie czasopisma naukowe w latach 1918–1939, a także o publikacjach cząstkowych wyjętych z obszernej monografii dr. Adama Bańdo o problematyce kulturalno-literackiej na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” w dwudziestoleciu międzywojennym. Nie pomijam bieżącej bibliografii publikacji o prasie za lata 1996–2001, w opracowaniu dr. Władysława Marka Kolasy, ogłaszanej sukcesywnie w „Roczniku Historii Prasy Polskiej”.

W oparciu o zespół Instytutu pod kierunkiem profesorów: Jerzego Jarowieckiego oraz Krzysztofa Woźniakowskiego i przy życzliwym wsparciu dyrektora — prof. Haliny Kosętki — przygotowuje się merytorycznie i technicznie wydawany od sześciu już lat ogólnopolski periodyk poświęcony historii prasy, faktycznie półrocznik, firmowany przez Komisję Prasoznawczą Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie — „Rocznik Historii Prasy Polskiej”. Nie sądzę, by tego rodzaju przedsięwzięcie naukowo-edytorskie było możliwe w ośrodku, który nie legitymowałby się znaczącym dorobkiem naukowym. Dzięki przewagom zespołu z IINiB można było pozyskać ważnych sponsorów, a równocześnie współpracowników periodyku z wielu ośrodków naukowych kraju.

Jerzy Myśliński