Głosy o książkach 

Maria Jazowska-Gumulska

Orkanowe dumania

Osobowość i twórczość poety, dramaturga, prozaika i publicysty Młodej Polski — Władysława Orkana — przybliża współczesnemu czytelnikowi Bolesław Faron w cennej monografii, kierowanej do uczniów, nauczycieli i studentów oraz gorczańskich wędrowców. Ta kategoria odbiorców otrzymała kompendium wiedzy o coraz rzadziej obecnym twórcy pochodzącym z ziemi gorczańskiej, blisko związanym także z Podhalem. Poznajemy więc „dumaca” z Poręby (bo takie jest główne hasło interpretacyjne) w opracowaniu historyka i krytyka literatury, który mimo emocjonalnych związków z opisywanym regionem, zarysowanych we wstępie, zachował obiektywizm badawczy w przedstawieniu sylwetki twórczej Orkana.

Chronologiczne ujęcie dorobku poetyckiego, dramatycznego, prozatorskiego i publicystycznego pozwoliło — w zakresie tematyki oraz doskonalenia warsztatu pisarskiego — prześledzić ewolucję twórcy Komorników. Bazą źródłową „badawczej przygody” były, jak we wstępie odnotowuje autor: „Lektura bogatych zasobów archiwalnych w Bibliotece Jagiellońskiej, dokumentów osobistych, obfitej korespondencji pisarza”. Już jako uczeń gimnazjalny, uczestniczył Orkan w życiu literackim i kulturalnym Młodej Polski; na przełomie wieków publikował w krakowskim „Życiu”, następnie w „Krytyce” Wilhelma Feldmana, nawiązał współpracę z „Kurierem Lwowskim”, a w 1900 roku został sekretarzem „Zorzy”, miesięcznika dla kobiet, redagowanego przez Marię Wysłouchową.

Zasygnalizowane w monografii związki Orkana z cyganerią krakowską i lwowską, zauroczenie teatrem krakowskim, współpraca z ruchem ludowym w Galicji oraz wnikliwa obserwacja życia wiejskiego, wpłynęły na oryginalność twórcy w zakresie prezentacji nurtujących go problemów społecznych. Chociaż — jak konstatuje autor — wkład Orkana w rozwój liryki młodopolskiej nie był zbyt wielki, prześledził, uporządkował i sklasyfikował jego dorobek poetycki. Właściwa modernizmowi wizyjność i symbolika zostały uwzględnione w interpretacji wierszy, zwłaszcza tych, które odchodziły od tematyki społecznej.

Bolesław Faron wykazał w niewielkiej objętościowo monografii niezwykłą umiejętność analizy i syntezy zróżnicowanego dorobku twórczego Orkana. Teatr inspirował poetę, chociaż zaledwie cztery dramaty: Skapany świat, Ofiara, Wina i kara oraz Franek Rakoczy doczekały się kilku inscenizacji. Autor prześledził przyczyny natury artystycznej i ideowej ich niewielkiego powodzenia, odnotowując skrupulatnie wystawienia sceniczne. Podobnie, jak w rozdziale o poezji, także w dramacie poszukuje wzorów literackich, odnajdując wpływy Maeterlincka, Ibsena i Gorkiego, podkreśla także oryginalne u Orkana połączenie folkloru i groteski, zwłaszcza w przedstawianiu postaci wiejskich dziwaków czy fantastycznych wcieleń Diabła wsiowego i Plebańskiego we Franku Rakoczym. Uwzględniając sądy krytyków o randze dorobku teatralnego Orkana, Profesor potwierdza niewielki wkład pisarza w rozwój polskiego dramatu.

Niewątpliwą oryginalność twórcy prześledził badacz w zakresie prozy narracyjnej, w opowiadaniach, gawędach, szkicach o charakterze alegorycznym, obrazkach i powieściach o tematyce ludowej. Te gatunki stały się bez wątpienia wynikiem samorealizacji twórczej Orkana, który spojrzał na życie ludu od wewnątrz, z pozycji mieszkańca wsi. Ukazał rozwarstwienie klasowe i byt najbiedniejszych w Komornikach, bliskich poetyce naturalistycznej, ze znakomitą stylizacją gwarową, pełniącą tu funkcję dokumentu. Kontynuacją socjologicznej problematyki jest częściowo kreacja bohatera-reformatora z Przysłowia, Franka Rakoczego z powieści W roztokach, przedstawionego zgodnie z założeniami poetyki modernistycznej. „Ten chłop z Przysłowia — pisze badacz — bliższy jest sylwetkom Przybyszewskiego i Tetmajera niż postaciom z Nowel i Komorników”. Poetyzacja opisów przyrody i metaforyzacja języka w tej kolejnej powieści są wynikiem młodopolskich doświadczeń literackich Orkana.

Zasygnalizowany w monografii kryzys ideowy twórcy Franka Rakoczego spowodował odejście od problematyki społecznej pierwszego okresu twórczości. Chociaż pisarz pozostał wierny najbardziej pokrzywdzonym przez los pomyleńcom wiejskim, np. w opowiadaniu O Wojtku, którego na Szczepana przekręcili, coraz częściej sięgał do poetyki groteski, ironii, tworząc w tej konwencji udane stylizacje gawęd góralskich, zbliżonych do filozofii Kazimierza Przerwy-Tetmajera, który zresztą rekomendował jego pierwszy tom Nowel z 1898 roku.

Władysław Orkan w utworach prozatorskich wykorzystał także tematykę historyczną; motyw rzezi galicyjskiej podjął w utworze Pomór, odległe czasy pierwszego osadnictwa w roztokach gorczańskich uczynił tematem powieści Drzewiej, młodopolską stylizacją wydarzeń historycznych z XVII wieku jest powieść Kostka Napierski.

W tym niezwykle syntetycznym obrazie dorobku twórczego Orkana nie zabrakło rozdziału poświęconego jego ożywionej działalności publicystycznej, rozpoczętej już w 1898 roku. Ważnym dokumentem do badań socjologii wsi są serie „listów ze wsi” i „listów do wsi”, pamiętnik wojenny Drogą Czwartaków oraz Wskazania, związane z podhalańskim ruchem regionalnym, któremu patronował od początków jego narodzin. Na I Zjeździe Podhalan w 1911 roku w Zakopanem, połączonym m.in. z jubileuszem 25-lecia twórczości Kazimierza Tetmajera, mówił o twórczości autora Na Skalnym Podhalu. Patronował powstaniu „Gazety Podhalańskiej”, publikując na jej łamach wiele swoich utworów i płomiennych Wskazań. Podhale uczciło godnie jubileusz 30-lecia jego pracy pisarskiej, obchodzony z inicjatywy Związku Podhalan w 1927 roku nie tylko w Krakowie, ale i na Podhalu, ale ten szczegół pomija autor monografii. W tym miejscu warto nadmienić, że Podhale do dziś czci pamięć „dumaca” z Poręby. Żywym pomnikiem, obok tych, które postawiono na rynku w Nowym Targu i w Niedźwiedziu (zob. fotografie w aneksie), jest Dom Podhalański imienia Kazimierza Przerwy-Tetmajera i Władysława Orkana w Ludźmierzu, w którym od jubileuszowego XXX Zjazdu Podhalan w 1973 roku, odbywają się kolejne zjazdy. Wszystkie Ogniska Związku Podhalan włączyły się także do uroczystych obchodów 100 rocznicy urodzin Orkana i w tym samym 1975 roku 110 rocznicy urodzin Tetmajera.

Twórczość Władysława Orkana jest do dziś inspirująca dla refleksji badawczej profesora Bolesława Farona. Na nowo odczytany w tej monografii pisarz ma szansę powrócić do szkół, przynajmniej w swej „małej ojczyźnie”, w ramach realizacji ścieżki programowej edukacja regionalna — dziedzictwo kulturowe.

Nie można pominąć strony edytorskiej monografii, opatrzonej bibliografią podmiotową w układzie chronologicznym oraz wykazem najcenniejszych opracowań twórczości Władysława Orkana. Kolorowe fotografie w aneksie i na okładkach przybliżają najważniejsze miejsca pamięci o twórcy. Piękny krój czcionki i znakomita jakość papieru wpływają na walory estetyczne wydania.

Maria Jazowska-Gumulska