Głosy o książkach 

Marta Janik

W Neapolu o Gałczyńskim

W Neapolu, w dniach 23–24 maja 2003 r. odbył się Międzynarodowy Sympozjon „L’opera di K.I. Gałczyński al suo tempo ed oggi”. Zorganizowanie międzynarodowej konferencji o jednym z wielkich poetów Europy Środkowowschodniej nie przez przypadek zbiegło się z 50. rocznicą jego śmierci, a możliwe było dzięki gościnności profesora Pasquale Ciriello, rektora Uniwersytetu L’Orientale, oraz profesor Jolanty Żurawskiej, zaangażowanej w popularyzowanie literatury i kultury polskiej we Włoszech. Wśród referentów znaleźli się Nullo Minissi, Marta Wyka, Mieczysław Dąbrowski, Józef Olejniczak, Adam Kulawik, Tomasz Stępień, Jerzy S. Ossowski, Teresa Wilkoń i Piotr H. Lewiński. Ich studia i referaty złożyły się na zredagowany przez Jolantę Żurawską tom Gałczyński po latach, który niezwykle starannie edytorsko w cyklu „Biblioteka Tradycji” przygotowało krakowskie wydawnictwo naukowe Collegium Colombinum.

Analizując i interpretując odmienne sfery działalności autora Balu u Salomona, poloniści z Polski i Włoch podjęli próby przedstawienia spójnej, acz niejednokrotnie kontrowersyjnej postaci poety oraz jego twórczości w różnych perspektywach hermeneutycznych. Czynnikiem łączącym wystąpienia badaczy był także współczesny odbiór jego utworów. Podejmowane problemy badawcze oscylowały wokół fenomenu aktualności tekstów Gałczyńskiego, które mimo upływu lat nie tracą nic ze swej żywotności ideowo-artystycznej.

Gość honorowy sympozjum, Kira Gałczyńska, swoje wystąpienie poświęciła publicznemu odbiorowi dzieł poety, prezentując jego sylwetkę bliską życiu i współczesnemu czytelnikowi. W kolejnych wystąpieniach wnikliwej analizie poddane zostały formy poetyckie, w których ekspresja i gust stanowią elementy składowe osobowości Gałczyńskiego (Nullo Minissi). Z kolei poszczególne utwory prozatorskie dowodzą oryginalności jego stylu i sposobu obrazowania, gdzie formy stają się heterogeniczne i pełne napięć, a rzeczywistość widziana jest poprzez pryzmat absurdu (Jolanta Żurawska). Zebrane teksty referatów pokazują rozwój form artystycznych od Narodzin szarlatana przez sukces Końca świata, aż do zaangażowania Gałczyńskiego w świat rzeczywisty (Adam Kulawik).

Ważnym komponentem poetyckiego świata lirycznego stają się też motywy światła i motywy muzyczne. Dogłębna analiza ich symboliki pozwoliła ustalić intensywność i kontekst występowania wielu tropów światła, które stanowią synonim dobroci, miłości, piękna, urody i czaru świata. Uderza tutaj bogactwo słownika poety oraz liczba neologizmów (Teresa Wilkoń). Podkreślano też związki Gałczyńskiego z szeroko rozumianą ludycznością, z motywami zabawy, tańca, balu i karnawału (Adam Kulawik). Taniec u Gałczyńskiego splata elementy muzyczne z elementami światła. Synestezja tych dwu motywów postrzegana jest jako cecha charakterystyczna liryki, która nie ma odpowiednika w polskiej poezji.

Interesującym problemem twórczości Gałczyńskiego okazał się kontekst kultury popularnej, zdecydowanie dominujący w czasach ekspansji mediów. Okazało się, że spośród poetów swojego pokolenia Gałczyński jest twórcą najczęściej wykorzystywanym na użytek popularnych form ekspresji. Nic przy tym nie traci ze swojej oryginalności, a sukcesem jest istnienie jego liryki na różnych poziomach odbiorczych. Współczesna kultura masowa wymaga od twórcy licznych zabiegów formalnych, których wyjaśnienie w przypadku poezji Gałczyńskiego stanowi sprawę nową i ważną (Marta Wyka). Dowodem popularności artysty jest obecność jego tekstów w piosence polskiej. Wykorzystywane były ponad 200 razy w repertuarze artystów estrady, w śpiewnikach studenckich i żeglarskich. By odpowiedzieć na pytanie, co stanowi o wielkiej atrakcyjności tych utworów wśród odbiorców, należało dokonać analizy stereotypów, które Gałczyński uwielbiał, i z którymi podejmował grę, co było także jedną z najważniejszych przyczyn sięgania przez piosenkarzy do jego tekstów (Piotr H. Lewiński).

Gałczyński wciąż jest obecny w świadomości współczesnego odbiorcy również dzięki szczególnemu połączeniu poetyckiej wyobraźni i groteski. W ten sposób trafia w centrum współczesnych oczekiwań. Jako twórca ironiczny podejmuje spór z polską tradycją romantyczną, polskim inteligentem i polskimi stereotypami. Często atakuje sam siebie jako człowieka i jako poetę, który dzięki temu nabiera dystansu do własnych tekstów (M. Dąbrowski). Autor Balu u Salomona przedstawiony został również jako poeta–filozof. Jego „filozofia egzystencji” odnosi się do twórczości artystycznej, sztuki poezji i estetyki. Zasadą analiz i interpretacji „egzystencjalizmu” Gałczyńskiego stało się „bycie–świadome–w–świecie”. Jego twórczość egzystencjalna jest stale zmienna, poszukująca istoty i wiedzy o własnym bycie (Jerzy S. Ossowski).

Artysta postrzegany jest też nadal jako postać kontrowersyjna i niepodobna w tym miejscu pominąć stosunku Czesława Miłosza do Gałczyńskiego, nie zawsze admirującego jego twórczość. Głosy podniesione w Neapolu sugerowały, iż Miłosz nie do końca jest „lojalnym czytelnikiem Gałczyńskiego”, a jego sądy zawarte choćby w Historii literatury polskiej, jak i obraz Gałczyńskiego z Prywatnych obowiązków wobec literatury polskiej, nierozerwalnie łączą się z czasem historycznym, w jakim powstały (Józef Olejniczak). Konfrontacja tych dwu poetów stała się impulsem do dyskusji „okrągłego stołu”, nie pierwszej bodaj i nie ostatniej.

Ta wielostronna ocena osoby i twórczości jednego z najpopularniejszych twórców liryki polskiej XX wieku, zaprezentowana w tomie prac Gałczyński po latach, które wygłoszone zostały na konferencji w Neapolu, ukazuje postać poety wciąż aktualnego i czytanego, umiejętnie wpisującego się we współczesną kulturę, zarówno wysoką, jak i popularną.

Marta Janik