Współczesne biblioteki 

Peter Glanzner

Od biblioteki tradycyjnej do biblioteki hybrydowej

Rada Naukowa Niemieckiej Republiki widzi w tzw. bibliotekach hybrydowych przyszły model bibliotek naukowych. Do tej pory biblioteka kojarzyła się z drukowanymi książkami, lecz „zorientowani przyszłościowo” użytkownicy coraz częściej pytają, czy będzie jeszcze potrzebna, skoro „już wkrótce wszystko znajdziemy online w internecie” (za darmo). Gdzież więc w tej napiętej sytuacji znajduje się miejsce Biblioteki Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu, i co z nią będzie za 10 lat?

Główny zbiór biblioteki składa się obecnie z książek i czasopism. Zakupuje się także inne zbiory potrzebne do prowadzenia dydaktyki i pracy badawczej. Pytanie o przyszły rozwój placówki jest związane przede wszystkim z elektronicznymi mediami (dokumentami). O szybkim wzroście znaczenia takich publikacji, także w naszej uczelni, świadczy podwójny wzrost wydatków na nie w roku 2000 w stosunku do roku 1999. Nie trzeba być jasnowidzem, by przewidzieć, iż udział elektronicznych wydawnictw w nadchodzących latach szybko wzrośnie. Zależnie od typu publikacji będzie postępowała digitalizacja zbiorów. Jeśli chodzi o monografie, ok. 80% książek pozostanie w formie tradycyjnej. Dla biblioteki takiej jak biblioteka freiburskiej WSP, zorientowanej na nauki socjalne, humanistyczne i pedagogiczne, tradycyjna książka długo jeszcze będzie odgrywała ważną rolę w działalności informacyjnej. Przewiduje się, że bibliografie, informatory i inne źródła informacyjne ok. 2010 roku będą w 100% występowały w formie elektronicznej. Ten dynamiczny rozwój da się wkrótce zaobserwować w naszej bibliotece. Oferta elektronicznych baz danych, słowników, encyklopedii i innych tekstów, które są dostępne w sieci uczelnianej poprzez system ReDI (Regionale Datenbankeninformation), począwszy od 1999 r. podwaja się. Z końcem 2003 roku do dyspozycji użytkowników pozostawały w sieci uczelnianej 154 bazy danych. Dla porównania: Biblioteka Uniwersytetu we Freiburgu oferuje ok. 300 elektronicznych baz i publikacji w ReDI.

Dosyć zróżnicowany jest rozwój naukowych czasopism. To, że obecnie ich oferta online obejmuje wersje elektroniczne periodyków papierowych, jest uważane przez ekspertów za stan przejściowy. W nadchodzącej przyszłości będą powstawały prawdziwe elektroniczne czasopisma, wykorzystujące wszystkie możliwości, jakie dają nowe technologie. Zgodnie z badaniami Delphi, dotyczącymi tendencji rozwoju informacji naukowej, w połowie tego dziesięciolecia zrezygnuje się z tzw. egzemplarza obowiązkowego (cele archiwalne) czasopism naukowych. Uzasadnia się to stale zwiększającą się utratą informacji, która następuje w trakcie wydruku dokumentów zapisanych cyfrowo. Poza tym, poszczególne biblioteki będą korzystać z różnych systemów dostarczania czasopism elektronicznych. Tylko do czasopism źródłowych utrzymany zostanie dostęp przez umowy licencyjne, podczas gdy do czasopism dla naukowców zachowany będzie dostęp poprzez tzw. pay-per-view. W tych szacunkach trzeba wziąć pod uwagę specyfikę uczelni pedagogicznych. Podczas gdy na uniwersytetach jest dostępnych ponad 1000 licencji dla elektronicznych czasopism, nasza biblioteka jest dopiero na początku tej drogi (23 licencje). Dochodzi do tego duża liczba czasopism nielicencjonowanych, z których niewiele ma znaczenie dla nauczania i badań. Wiadomo również, że digitalizacja odpowiednich dla szkół pedagogicznych czasopism następuje wolniej niż międzynarodowych czasopism naukowych, z których na niemieckojęzycznym rynku rzadko korzystają szkoły i nauczyciele. W naszej bibliotece czasopisma pedagogiczne pozostają głównie w formie drukowanej, ale udostępnia je ona pracownikom i studentom uczelni także w wyżej wymienionych formach (druk i forma elektroniczna, dostęp online, licencja na kampus, pay-per-view...).

Publikacje w formie elektronicznej (dysertacje, prace badawcze) zatrudnionych w uczelni badaczy odegrają w przyszłości ważną rolę, gdyż będą częściej niż do tej pory elektronicznie publikowane i udostępniane przez serwer uczelniany. Uczący się i prowadzący badania część swoich prac naukowych rozpowszechnią w formie elektronicznych dokumentów udostępnianych na serwerze, który zapewnia długie przechowywanie i autentyzację (idzie za tym możliwość cytowań w naukowych tekstach). To umożliwi również rejestrację elektronicznego dokumentu w bibliotecznych katalogach i internetowych wyszukiwarkach. Nasza biblioteka, współpracując z Biblioteką Uniwersytetu we Freiburgu, uruchomiła serwer FreiDok i pierwsze elektroniczne dysertacje były już udostępniane poprzez ten serwer.

Należy liczyć się z tym, że tradycyjne zadania biblioteki: gromadzenie, przechowywanie i udostępnianie drukowanych dokumentów zostaną zachowane. Przewagę uzyskają jednak elektroniczne i multimedialne publikacje na fizycznych nośnikach oraz publikacje w sieci, użyteczne dla badań naukowych i dydaktyki. Przed biblioteką stają nowe zadania. Rada Naukowa widzi przyszłość w „bibliotekach hybrydowych”, które gromadzą publikacje w formie drukowanej i elektronicznej, a to wymaga dalszego rozwoju bibliotek. Ten rozwój jest — może z pewną zwłoką — oczekiwany przez Pädagogische Hochschule Freiburg i jej bibliotekę. Czym różnią się usługi bibliotek hybrydowych od tego, co oferowała dawna forma biblioteki? Zmiana nie polega na tym, że rośnie liczba elektronicznych i multimedialnych produktów (CD-ROM lub DVD), z których korzysta czytelnik. Nie ma właściwie różnicy między wypożyczaniem CD-_-ROM-ów, korzystaniem z komputerów w bibliotece, a korzystaniem z książek. Skok jakościowy w usługach bibliotek polega na tym, że większość elektronicznych dokumentów jest udostępniana w sieci, a pracownicy uczelni oczekują zwiększenia ilości tych usług w przyszłości. Różnica tkwi przede wszystkim w miejscu i czasie korzystania ze źródeł informacji.

Od biblioteki oczekuje się, że swoją ofertę dostarczy bezpośrednio do miejsca pracy wykładowców i studentów. Tam można przeszukiwać online katalogi i bazy danych, przeczytać dostępne, elektroniczne dokumenty. Biblioteka dostarcza zamówione dokumenty na ekran komputera klienta (Biblioteka WSP we Freiburgu dysponuje już taką możliwością). Oferuje pracownikom naukowym regularne i automatyczne informowanie o możliwościach poszukiwań literatury w obrębie obszarów ich naukowych zainteresowań poprzez e-mail. Bibliotekarze będą informowali również o spisach treści interesujących czasopism. Takie zorientowanie usług świadczonych na bazie internetu doprowadzi do przemiany „Hol–Bibliothek” (biblioteka, do której trzeba się udać, by coś otrzymać) w Bring–Bibliothek (bibliotekę podającą, wychodzącą do użytkownika). Dla usługobiorcy nie jest bowiem ważne, czy dana informacja znajduje się w bibliotece uczelnianej, tylko czy będzie dostarczona bezpośrednio do jego miejsca pracy.

Decydujące dla sprawności biblioteki uczelnianej okaże się zintegrowanie różnych usług i oferty informacyjnej w jednym portalu, który byłby „Gateway” (bramą) dla drukowanej i elektronicznej informacji. Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej we Freiburgu nie jest w stanie sama takiego portalu stworzyć, ale współpracuje w ramach bibliotekarskich inicjatyw lokalnych (z Biblioteką Uniwersytetu we Freiburgu), regionalnych (z Elektroniczną Biblioteką Badenii-Württembergii) i ponadregionalnych (np. z Virtuelle Fachbibliotheken), które są w niej integrowane w jedną ofertę. W uporządkowaniu oferty i udostępnianiu użytkownikom instrumentów wyszukiwania pomocna byłaby ścisła współpraca fachowa z wykładowcami i instytutami. Z elektroniczną informacją łączy się nierozerwalnie umiejętność posługiwania się nowoczesnymi mediami. Biblioteka, która daje do dyspozycji elektroniczne i multimedialne produkty czy środki informacji, powinna pomagać pracownikom naukowym i studentom w posługiwaniu się nowoczesnymi mediami oraz poszerzać ich kompetencje informacyjne. Dortmundzkie badania na temat korzystania z elektronicznej informacji w kształceniu wyższym pokazały, iż kompetencje informacyjne studiujących są niewystarczające. Wśród wykładowców również obserwuje się deficyt w tym obszarze. Istotny jest brak tych treści w procesie nauczania oraz to, że biblioteki nie są włączone jako pośrednicy w nauczanie posługiwania się nowoczesnymi mediami. W Wyższej Szkole Pedagogicznej we Freiburgu postuluje się zatem wprowadzenie edukacji medialnej do programu nauczania, gdyż jest to droga do poprawy umiejętności korzystania z mediów oraz informacji dla studentów i pracowników naukowych. Biblioteka powinna się w to włączyć. Obok zinstytucjonalizowanych form nauczania, musi się też znaleźć miejsce na indywidualne porady. Wychodząc z założenia, że oferta jej usług nie będzie już związana z budynkiem bibliotecznym, trzeba przygotować odpowiednie sposoby udzielania porad, takie jak pomoc online: czat, gorąca linia mailowa lub centrum telefoniczne.

Ważne jest, jakie znaczenie dla wydajności biblioteki będą miały technologie informacyjne, elektroniczne publikacje i multimedia. Elektroniczna informacja jest tylko częścią obszaru zwanego „nowymi, elektronicznymi mediami w uczelniach”. Pozostałe: technologia informacyjna w edukacji i badaniach naukowych, tworzenie produktów medialnych oraz podstawy techniczne (np. zarządzanie siecią) są kolejnymi punktami multimedialnej infrastruktury. Biblioteki bardzo chętnie współpracują przy wprowadzaniu nowych mediów i technologii. Nie można się dziwić, że wszystkie opracowania powstałe w ostatnim czasie, a zajmujące się elektronicznymi publikacjami i multimediami w uczelniach i bibliotekach (Komisja Związkowo-Landowa, Rada Naukowa, Plan rozwoju mediów w Badenii-Württembergii), postulują współpracę centrów obliczeniowych, centrów medialnych i bibliotek uczelnianych we wprowadzaniu nowych mediów do szkół wyższych.

Plan rozwoju mediów w Wyższej Szkole Pedagogicznej we Freiburgu musi wziąć pod uwagę formy organizacji multimedialnej infrastruktury. Czy „Multimedia-Service-Centrum”, powstałe z połączenia Biblioteki i Centrum Informacyjno-Komunikacyjnych Technologii może lepiej sprostać nowym zadaniom? Być może lepszą drogą jest wirtualne Centrum Kompetencji, działające na bazie tych dwóch instytucji? O tych kwestiach intensywnie się dyskutuje. Chociaż zadania obu jednostek w pewnych obszarach się pokrywają, i tak istnieje potrzeba współpracy. Wspólne zadania dotyczą prowadzenia serwisów, poradnictwa i szkoleń oraz tworzenia portali internetowych dla wszystkich elektronicznych mediów i usług.

Znaczenie dla efektywnej działalności mają również warunki zewnętrzne. Trzeba się zastanowić, czy placówki badawcze znajdujące się wcześniej w różnych, oddalonych od siebie miejscach, działając teraz pod wspólnym, wirtualnym dachem tej samej organizacji (instytucji, placówki), potrafią pracować efektywniej, czy też nie.

Z punktu widzenia użytkowników nie byłoby korzystne tworzenie z biblioteki — centrum medialnego i centrum obliczeniowego — nowego tworu: centrum multimedialnego, które mieściłoby się we wspólnym budynku. Rada Naukowa mówi o idei współdziałających multimedialnych centrów komunikacyjnych i informacyjnych oraz poleca połączenie centrum obliczeniowego, medialnego i biblioteki w jednym budynku. Pojęcie „biblioteki hybrydowej” miałoby w takiej wersji swoje uzasadnienie.

Peter Glanzner
Tłumaczyła Renata M. Zając