Głosy o książkach 

Agata Borek

Nowa antologia szkolna

Antologia „Starożytność — średniowiecze”, opracowana przez znanego mediewistę, pracownika naukowego Akademii Pedagogicznej w Krakowie, Romana Mazurkiewicza, przeznaczona głównie dla klas z rozszerzonym programem języka polskiego, zapoczątkowuje serię książek pomocniczych do podręczników „Przeszłość to dziś. Literatura — język — kultura”, wydawanych przez Stentor

Recenzowany zbiór odpowiada zakresem czasowym i materiałowym pierwszej części podręcznika Krzysztofa Mrowcewicza dla klas pierwszych liceum i technikum. Zgromadzone w antologii materiały poszerzają zasób lektur i opracowań prezentowanych w podręczniku, dodatkowo zaś wzbogacają wskazane w nich konteksty interpretacyjne utworów. Między podręcznikiem i antologią istnieje ścisły związek widoczny m.in. w analogicznym układzie epok i działów tematyczno-problemowych, aczkolwiek tytuły i liczba poszczególnych działów antologii nie powielają podręcznikowego wzorca. Jak pisze Roman Mazurkiewicz w Przedmowie do pierwszego wydania, podręcznik i dopełniająca go antologia to książki „siostrzane”.

Podręcznik K. Mrowcewicza opiera się na podstawie programowej i realizuje przewidziane przez nią treści minimum programowo-lekturowego. Antologia natomiast otwiera możliwość poszerzenia podręcznikowego kanonu o dzieła mniej znane lub niedocenione; podejmuje też dialog z podręcznikiem. Według autora, antologia niesie przesłanie, które mogłoby brzmieć: „nie zatrzymuj się, idź dalej”.

Książka gromadzi utwory literackie (lub ich fragmenty), wypowiedzi dawnych myślicieli (teologów, filozofów, kaznodziejów, encyklopedystów) oraz opracowania autorów współczesnych (charakterystyki, interpretacje, komentarze, eseje). Teksty uzupełniają definicje trudniejszych pojęć, objaśnienia rzeczowe i językowe. Dużym udogodnieniem dla korzystających z antologii jest system odsyłaczy, ukierunkowujących refleksję nad najważniejszymi wątkami, toposami, ideami. Dodatkowo odniesienia te umożliwiają młodemu czytelnikowi „dialogowe” wiązanie poszczególnych utworów z obydwu książek. Oto kilka przykładów: podręcznikowy rozdział Czas modlitwy, zawierający dwie początkowe zwrotki Bogurodzicy, utwór Posłuchajcie, bracia miła..., fragmenty Wyznań św. Augustyna i książki Święty Bernard z Clairvaux, uzupełniony fragmentem tekstu R. Mazurkiewicza Siedem pieczęci „Bogurodzicy” i interpretacją wiersza Posłuchajcie, bracia miła..., znajduje w antologii dopełnienie np. w postaci tekstów św. Ambrożego Hymn o poranku i Jacopone’a da Todi Stabat mater dolorosa. Prezentowaną w podręczniku twórczość Horacego dopełniają w antologii: oda Do Licyniusza, rozważania Arystotelesa na temat doskonałości i cnoty, refleksje Andrzeja Wójcika o horacjańskim rozumieniu cnoty oraz eseje Zygmunta Kubiaka o horacjańskiej arkadii. Podręcznikowy dział Sens cierpienia, sens miłości został wzbogacony w książce pomocniczej m.in. fragmentem biblijnej Księgi Koheleta oraz jej interpretacją pióra Anny Kamieńskiej. Obok wyżej wymienionych autorów w antologii można znaleźć teksty znanych i cenionych badaczy, np. Bronisława Geremka, Alberta Gorzkowskiego, Arona Guriewicza, Kazimierza Bukowskiego, Johana Huizingi, Anny Świderkówny, Lidii Winniczuk. Pod wszystkimi tekstami R. Mazurkiewicz zamieścił krótkie notki biograficzne o autorach.

Przejrzysty układ graficzny tekstów, szerokie marginesy z systemem odsyłaczy, szczegółowe objaśnienia zawarte w przypisach, odpowiednie indeksy na końcu książki (osób i utworów, postaci mitologicznych, biblijnych i literackich, ważniejszych pojęć i motywów) oraz spis cytowanych źródeł znacznie ułatwiają korzystanie z antologii. Jak podkreśla jej autor, wszystkie teksty umieszczone w zbiorze wiążą się z innymi (często kilkoma) tekstami, zagadnieniami lub pojęciami występującymi w podręczniku lub antologii.

Podkreślenia wymaga fakt, iż zarówno antologia, jak i podręcznik „wyszły spod pióra” historyków literatury, czym Stentor nawiązuje do tradycji dwudziestolecia międzywojennego, kiedy to podręczniki szkolne tworzyli znani ludzie nauki, głównie profesorowie renomowanych uczelni. Profesjonalizm autora antologii widoczny jest w starannym, przemyślanym doborze tekstów literackich, fragmentów artykułów i opracowań naukowych, które prowokują do osobistych refleksji lub klasowych dyskusji. Dobrym przykładem materiału otwierającego przestrzeń dyskusyjną okazuje się tekst Stanisława Jaworskiego Narcyz, zawierający ponad dziesięć propozycji interpretacyjnych opowieści o Narcyzie lub esej Alberta Camusa, w którym autor z bliska „przygląda się” Syzyfowi, dostrzegając nie tylko cierpienie na twarzy skazańca, ale również jego siłę i... wolność. Tekstem — pretekstem jest także przykład chrześcijańskiej interpretacji mitu o Prometeuszu autorstwa Jana Kotta (Góra i dół, albo o wieloznaczności Prometeusza).

„Antologia”, słowo wywodzące się z języka greckiego, oznacza dosłownie „zbiór kwiatów”. Dziś jest to „zbiór utworów lub ich fragmentów wybranych wedle określonego kryterium”. Dobór tekstów do każdej antologii jest sprawą dyskusyjną, stanowi bowiem indywidualny wybór dokonany przez jednego człowieka. Część czytelników może zadowolić, inni zaś mogą poczuć pewien niedosyt. Wydaje się jednak, iż dla uczniów klas pierwszych szkół ponadgimnazjalnych recenzowana książka to skarbnica wartościowych tekstów poszerzających horyzonty myślowe i pogłębiających wiedzę na temat starożytności i średniowiecza europejskiego. To bez wątpienia odpowiednia pomoc dla opiekunów kół polonistycznych, uczestników konkursów i olimpiad o tematyce humanistycznej, a także wszystkich zainteresowanych kulturą antyczną i średniowieczną.

Agata Borek