Nauka 

Czesław Michalski

Półwiecze studiów historycznych w AP

W roku 2003 Instytut Historii będzie obchodził swoje 50-lecie. Związane jest ono z faktem powołania pół wieku temu katedr Historii Polski i Historii Powszechnej. Jest to niewątpliwie uproszczenie, bowiem idea kształcenia historycznego w na szej uczelni oraz stosowna instytucja realizująca tę ideę w praktyce pojawiła się znacznie wcześniej. Trzyletnie studia historyczne w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie otwarto w 1949 r., opierając się na pracującej od 1946 r. sekcji polonistyczno-historycznej. Kierownictwo sekcji powierzono prof. Stanisławowi Pigoniowi, a prowadzenie zajęć profesorom Uniwersytetu Jagiellońskiego, m.in. Ludwikowi Piotrowiczowi, Tadeuszowi Reymanowi, Józefowi Garbacikowi, Henrykowi Mościckiemu, Romanowi Grodeckiemu i Krystynie Pieradzkiej. Na kierunku polonistyczno-historycznym w roku akademickim 1946/1947 naukę podjęło 49 studentów. Dwukierunkowy system kształcenia nauczycieli został zarzucony od roku 1949/1950. Zmieniono także formy nauczania, dołączając do wykładów także ćwiczenia, proseminaria i seminaria. Od początku stycznia 1953 r. powołano w ra mach Wydziału Filologiczno-Historycznego Katedrę Historii Polski, której kierownictwo powierzono prof. dr Józefowi Garbacikowi. Z początkiem nowego roku akademickiego powołano Katedrę Historii Powszechnej, na czele której stanął prof. dr J. Garbacik, natomiast kierownictwo katedry Historii Polski objął docent Ignacy Zarębski. W 1954 r. Uczelnia otrzymała prawo nadawania tytułu magistra - po ukończeniu czterech lat studiów i przedstawieniu pracy dyplomowej oraz złożeniu egzaminu magisterskiego. Pierwsi absolwenci z tytułem zawodowym magistra historii zostali wypromowani w 1956 r.

W 1956 r. powołano Zakład Metodyki Historii przy Katedrze Historii Polski powierzając jego kierownictwo dr. Tadeuszowi Słowikowskiemu. W cztery lata później Zakład ten usamodzielnił się i został przemianowany na Katedrę Metodyki Nauczania Historii. W roku akademickim 1957/1958 uruchomiono zaoczne studia historyczne, jako studia dokształcające dla pracujących zawodowo nauczycieli historii. W latach 1957-1960 zorganizowano eksternistyczne studia magisterskie, z których mogli korzystać absolwenci trzyletnich studiów historycznych wyższych szkół pedagogicznych i uniwersytetów. Od roku 1958/1959 obowiązywał pięcioletni cykl kształcenia nauczycieli historii.

Zbigniew Tabaka

Realizując zapotrzebowanie społeczne, w roku akademickim 1965/1966 wprowadzono dwuprzedmiotową specjalizację - studenci obok przedmiotu głównego, zdobywali również kwalifikacje z wychowania obywatelskiego. W związku z ogólnokrajową reformą systemu kształcenia dla szkół podstawowych i powołaniem do życia wyższych szkół nauczycielskich z trzyletnim programem nauczania uruchomiono w krakowskiej WSP w roku akademickim 1970/1971 trzyletnie, dwuprzedmiotowe studia historyczne, rozpoczynając wówczas kształcenie przyszłych nauczycieli historii z dodatkową specjalizacją w zakresie wychowania obywatelskiego. Pod koniec lat 60. zorganizowano również historyczne studia podyplomowe dla nauczycieli pragnących uaktualnić swoją wiedzę. Od 1973 r. na podstawie decyzji Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Techniki ponownie wprowadzono jednolite, jednokierunkowe studia magisterskie, prowadząc równolegle wygasające stopniowo studia zawodowe.

Pod koniec 1971 r. powołano Instytut Historii, w ramach którego początkowo działały trzy Zakłady: Dydaktyki i Historii Wychowania Obywatelskiego, Historii Starożytnej i Średniowiecznej, Historii Nowożytnej i Najnowszej, a w styczniu 1972 r. powołano Zakład Historii Oświaty i Wychowania. Funkcję dyrektora Instytutu powierzono profesorowi Tadeuszowi Słowikowskiemu, a od roku 1974 profesorowi Adamowi Przybosiowi. W roku akademickim 1976/ 1977 Zakład Historii Oświaty i Wychowania przeniesiony został do Instytutu Nauk Pedagogicznych. Od 1977 r. kierownictwo Instytutu spoczywało w rękach docenta Zbigniewa Tabaki, a od 1984 r. profesora Stanisława Grzybowskiego. W następnej kadencji (1988) dyrektorem został profesor Ludwik Mroczka, który pełnił tę funkcję przez dwie kadencje. Z jego inicjatywy w 1988 r. struktury instytutowe zostały zmodyfikowane, powołano: Zakład Historii Starożytnej i Kultury Antycznej, Zakład Historii Średniowiecznej, Zakład Historii Nowożytnej, Zakład Historii XIX wieku, Zakład Historii Najnowszej i Zakład Dydaktyki Historii. W 1994 r. na dyrektora Instytutu został wybrany profesor Henryk W. Żaliński, który pełnił tę funkcję przez pięć lat. W roku akademickim 1999/2000 funkcję dyrektora objął profesor Feliks Kiryk, obecnie kieruje nim profesor Ludwik Mroczka. Kolejna reorganizacja struktur Instytutu Historii miała miejsce w 2000 r., kiedy to powołano Katedry: Historii Średniowiecznej (kierownik prof. dr hab. Feliks Kiryk), Historii Nowożytnej (kierownik prof. dr hab. Franciszek Leśniak), Historii XIX wieku (kierownik dr hab. prof. AP Henryk W. Żaliński), Najnowszej Historii Polski (kierownik prof. dr hab. Ludwik Mroczka) i Najnowszej Historii Powszechnej (kierownik prof. dr hab. Andrzej Kastory). Bez zmiany pozostały zakłady: Historii Starożytnej i Kultury Antycznej (kierownik dr hab. prof. AP Marek Wilczyński) i Dydaktyki Historii (kierownik dr hab. prof. AP Czesław Nowarski). W lutym 2003 r. Rada Wydziału Humanistycznego przyjęła wniosek prof. L. Mroczki o przemianowanie pierwszego z wymienionych zakładów na Katedrę Historii Starożytnej, drugiego zaś na Katedrę Edukacji Historycznej. Od roku 1990 przy Instytucie Historii funkcjonuje pra cownia biograficzna, która w 1995 r. została przekształcona w Pra cow nię Biografistyki kierowaną przez prof. Feliksa Kiryka.

Tadeusz Słowikowski

Dorobek naukowy pracowników w minionym pięćdziesięcioleciu istnienia Instytutu prezentuje się imponująco. Nie podejmując się tutaj pełnej charakterystyki twórczej jego pracowników, trzeba podkreślić, że w omawianym okresie opublikowano kilkadziesiąt książek, kilkaset artykułów, rozpraw i komunikatów.

W Zakładzie Historii Starożytnej i Kultury Antycznej zatrudnione są aktualnie cztery osoby. Emerytowany profesor Stefan Skowronek zajmuje się problematyką dotyczącą kultów Aleksandrii egipskiej, problemami kultury starożytnego judaizmu, treściami ideowymi w przekazach ikonograficznych i epigraficznych monet starożytnych. Jest m.in. autorem Sporu o mennictwo Heroda Wielkiego. Z dziejów kultury starożytnego judaizmu (Kraków 1994) i Imperial Alexandrian Coins (Kraków 1998). Profesor Marek Wilczyński koncentruje swoje badania na problemach historii późnego antyku. Opublikował książki: Zagraniczna i wewnętrzna polityka afrykańskiego państwa Wandalów (Kraków 1994), Germanie w służbie za chod nio rzymskiej w V wieku (Kraków 2001). Doktor Jerzy Ciecieląg podejmuje zagadnienia dotyczące dziejów Palestyny starożytnej. Efektem tych badań są książki: Palestyna w czasach Jezusa. Dzieje polityczne (Kraków 2000), Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego. Palestyna w epoce rzymsko-herodiańskiej (Kraków 2002). Zainteresowania badawcze doktor Teresy Wnętrzak skupiają się na problemach filozoficzno-historycznych dotyczących autorów antycznych. Opublikowała książkę Znaczenie pojęć filozoficzno-politycznych w De Civitate Dei św. Augustyna (Kraków 2002).

Jan Perdenia

W Katedrze Historii Średniowiecznej zatrudnieni są: prof. Feliks Kiryk i prof. Jerzy Rajman, dr Andrzej Jureczko, dr Zdzisław Noga, dr Krzysztof Polek, mgr Ewa Wac. Profesor F. Kiryk jest znanym animatorem badań osadniczych, przemian gospodarczo-społecznych i kulturalnych poszczególnych ziem małopolskich. Z bogatego dorobku wymienimy najważniejsze publikacje książkowe: Jakub z Dębna na tle wewnętrznej i zagranicznej polityki Kazimierza Jagiellończyka (Wrocław 1967), Księga przyjęć do prawa miejskiego w Bochni 1531-1656 (Wrocław 1979), Rozwój urbanizacji Małopolski XIII-XVI w. Województwo krakowskie (Kraków 1985), Urbanizacja Małopolski: województwo sandomierskie XIII-XVI wiek (Kielce 1994), Pergaminy Archiwum Kapituły Sandomierskiej. Katalog (Sandomierz 2002). Podkreślić należy duży dorobek Feliksa Kiryka w redagowaniu i współredagowaniu monografii miast i regionów. Były to prace zespołowe, interdyscyplinarne, skupiające badaczy z różnych ośrodków naukowych i różnych dyscyplin naukowych - geografów, etnografów i historyków sztuki. Dotychczas ukazało się blisko 40 monografii, nad którymi pracowało około 300 osób. Dużym osiągnięciem profesora było także zorganizowanie zespołu uczonych miasta Krakowa i kierowanie tym wielkim zespołem, który w 2000 roku opracował Encyklopedię Krakowa. Profesor Jerzy Rajman badając szczególnie dzieje osadnictwa, a także monastycyzmu i duchowości wydał książki: Dzieje wsi Bibice do końca XV wieku (Kraków 1989), Klasztor Norbertanek na Zwierzyńcu w wiekach średnich (Kraków 1993), Jemielnica. Wieś i klasztor Cystersów na Górnym Śląsku (Katowice 1995), Pogranicze śląsko-małopolskie w średniowieczu (Kraków 1998), Średniowieczne patrocinia krakowskie (Kraków 2002). Doktor A. Jureczko zajmuje się historią osadnictwa Małopolski, a także dziejami Śląska. Opracował książki: Henryk III książę wrocławski (Kraków 1987), Testament Krzywoustego (Kraków 1988). Również dziejami osadnictwa tego obszaru zajmuje się dr Zdzisław Noga, który opublikował Słownik miejscowości księstwa siewierskiego (Katowice 1994). Jego praca Krakowska Rada Miejska w XVI wieku. Studia o elicie władzy (Kraków 2003) stała się podstawą otwarcia przewodu habilitacyjnego. Specjalnością dr. Krzysztofa Polka jest historia powszechna wczesnego średniowiecza, szczególnie zaś wczesne dzieje Słowian Zachodnich. Opublikował on dwie oryginalne monografie o państwie wielkomorawskim: Państwo wielkomorawskie i jego sąsiedzi (Kraków 1994) oraz Podstawy gospodarcze państwa wielkomorawskiego (Kraków 1994). Zainteresowania mgr Ewy Wac skupiają się na genealogii rycerstwa Małopolski. Wspólnie z A. Jureczko opracowała Historię Liechtensteinu wydaną w Historii małych państw Europy pod redakcją J. Łaptosa (Wrocław 2002).

Ignacy Zarębski

Katedra Historii Nowożytnej zajmuje się zarówno historią powszechną, jak i polską. Znakomitym jej przedstawicielem jest emerytowany profesor Stanisław Grzybowski, który zajmuje się historią powszechną XVI-XVIII wieku oraz szeroko pojętą historią kultury nowożytnej. Z owego zakresu opublikował wiele, często wznawianych książek w języku polskim i francuskim. Wymienimy tylko niektóre: Poglądy społeczne publicystów hugenockich 1559-1598 (Wrocław 1964), Polityka kolonialna Tudorów i pierwszych Stuartów (Wrocław 1970), Henryk Walezy (Wrocław 1985), Elżbieta Wielka (Wrocław 1989), Jan Zamoyski (Warszawa 1994), Historia Irlandii (Wrocław 1998), Trzynaście miast czyli antynomie kultury europejskiej (Wrocław 2000), Dzieje Polski i Litwy 1506-1648 (Kraków 2002). Profesor Franciszek Leśniak zajmuje się historią gospodarczą i społeczną okresu nowożytnego z wyraźnym akcentem na badania regionalne i biografistykę. Opublikował m.in. książki: Krosno w czasach Odrodzenia (Kraków 1992), Wielkorządcy krakowscy XVI-XVIII wieku. Gospodarze zamku wawelskiego i majątku wielkorządowego (Kraków 1996), Rzemieślnicy i kupcy w Krośnie XVI - I połowa XVII w. (Kraków 1999). Badania dr Bożeny Popiołek skupiają się na kulturze i obyczajach staropolskich przełomu XVII i XVIII wieku; opublikowała książki: Królowa bez korony. Studium z życia i działalności Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej w latach 1689-1729 (Kraków 1996), Kobiecy świat wartości w czasach Augusta II. Studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich (Kraków 2003; książka została przyjęta jako rozprawa habilitacyjna), A z Warszawy nowiny te... Listy do Elżbiety Sieniawskiej z lat 1710-1720 (Kraków 2000). Dr Henryk Kotarski zajmuje się dziejami wojskowości, kartografii i ikonografii historycznej, zaś mgr Paweł Konieczny historią kolonialnej Ameryki.

Katedrą Historii XIX wieku kieruje profesor Henryk W. Żaliński, którego obszarem badań są polskie walki narodowowyzwoleńcze, Wielka Emigracja, myśl polityczna i wojskowa XIX stulecia, dzieje Galicji i biografistyka tych czasów. Opublikował m.in. książki: Kształt polityczny Polski w ideologii TDP (Wrocław 1977), Stracone szanse. Wielka Emigracja o Powstaniu Listopadowym (Warszawa 1982), Poglądy Hotelu Lambert na kształt powstania zbrojnego 1832-1864 (Kraków 1990). Zainteresowania profesora Kazimierza Karolczaka koncentrują się od wielu lat na badaniu struktur społecznych XIX stulecia, szczególnie mieszczaństwa i ziemiaństwa, jak też dziejami miast galicyjskich, zwłaszcza Lwowa i Krakowa. Od szeregu lat należy do głównych organizatorów polsko-ukraińskich konferencji naukowych (Lwów. Miasto, społeczeństwo, kultura, opublikowano też cztery tomy studiów pod tym samym tytułem). Wydał książki: Właściciele domów w Krakowie na przełomie XIX i XX wieku (Kraków 1987), Dzieduszyccy. Dzieje rodu. Linia poturzycko-zarzecka (Kraków 2000 i 2001), za którą otrzymał nagrodę Polskiego Towarzystwa Heraldycznego. Doktor Barbara Obtułowicz interesuje się stosunkami polsko-hiszpańskimi w dobie rozbiorowej i w pierwszej połowie XIX wieku oraz kobietą hiszpańską w dobie powstawania społeczeństwa liberalnego, wydała książkę pt. Książę pokoju, książę wojny. Polityka Manuela Godoya wobec Francji w latach 1792-1808 (Kraków 1999). Zainteresowania dra Józefa Hampla skupiają się na historii regionalnej, w szczególności zaś na historii wsi i polskiego ruchu ludowego. Ogłosił drukiem studium: Strajk chłopski w Małopolsce w sierpniu 1937 - geneza i przebieg (Warszawa 1988). Zainteresowania mgra Huberta Chudzio skupiają się na dziejach polskiej emigracji po powstaniu listopadowym, opublikował wiele interesujących artykułów o polskich emigrantach na Bliskim Wschodzie.

Helena Rzadkowska

Katedra Najnowszej Historii Powszechnej prowadzi badania naukowe z zakresu historii najnowszej Europy Środkowej, krajów bałtyckich i basenu dunajskiego. Profesor Andrzej Kastory opublikował z tego zakresu wiele cennych pozycji książkowych m.in.: Pokój z Rumunią, Bułgarią i Węgrami w polityce wielkich mocarstw (Rzeszów 1982), Finlandia w polityce wielkich mocarstw 1939-1940 (Kraków 1983), Rewanż za Monachium. Z dziejów czechosłowackiej polityki wobec sąsiadów w latach 1945-1947 (Kraków 1996), Złowrogie sąsiedztwo: rosyjska polityka wobec europejskich państw ościennych w latach 1939-1940 (Kraków 1998). Wartościowe książki wydali także: dr Andrzej Essen - Polska a Mała Ententa 1920-1934 (Kraków 1992), dr Joanna Janus - Polska i Czechosłowacja wobec planu Marshalla (Kraków 2001), zaś dr Marek Herma, który ponadto zajmuje się dziejami wojskowości, opublikował rozprawę Pod banderą św. Andrzeja. Rola Floty Czarnomorskiej w realizacji koncepcji strategicznych (militarnych) Rosji w latach 1914-1917 (Kraków 2002).

W Katedrze Najnowszej Historii Polski pracują trzej profesorowie - Jacek Chrobaczyński, Jerzy Gołębiowski i Ludwik Mroczka oraz czterej doktorzy - Anna Paciorek, Czesław Michalski, Jerzy Zawistowski i Marian Fortuna. Specjalizują się oni w badaniach historii politycznnej, społecznej i gospodarczej dwudziestowiecznej Polski. Ludwik Mroczka interesuje się historią struktur społecznych społeczeństwa polskiego i pograniczem polsko-ukraińskim. Opublikował kilka wartościowych monografii: Fenomen robotniczy Drugiej Rzeczypospolitej (Kraków 1987), Galicji rozstanie z Austrią (Kraków 1990), Spór o Galicję Wschodnią 1914-1923 (Kraków 1998), Krakowianie. Szkice do portretu zbiorczego w dobie industrialnej transformacji 1890-1939 (Kraków 1999). Ta ostatnia książka została nagrodzona przez Urząd Miasta Krakowa. Jacek Chrobaczyński rozwinął niezwykle ożywioną działalność badawczą koncentrując się na dziejach oświaty i szkolnictwa, socjo- i psychohistorii, głównie w okresie okupacji hitlerowskiej. W ostatnich latach opublikował następujące monografie: Ostatni z szesnastu. Biografia polityczna Adama Bienia (1899-1998) (Warszawa 2000), Tajna szkoła w okupowanym Krakowie (1939-1945) (Kraków 2000), "Nie okrył się niesławą naród polski". Społeczne aspekty września 1939 roku (Kraków 2002). Jerzy Gołębiowski prowadzi badania dotyczące historii gospodarczej II Rzeczypospolitej, jest autorem kilku tytułów: Spór o etatyzm wewnątrz obozu sanacyjnego 1926-1939 (Kraków 1978), Sektor państwowy w gospodarce Polski międzywojennej (Kraków 1985), Przemysł wojenny w Polsce 1918-1939, (Kraków 1990), COP. Dzieje industrializacji w epoce bezpieczeństwa 1921-1939 (Kraków 2000). Anna Paciorek interesuje się historią najnowszą i współczesną Polski, głównie pod kątem samorządu gospodarczego. Opublikowała specjalistyczne studium o przemyśle Krakowa - Uruchomienie i upaństwowienie przemysłu Krakowa oraz jego przeobrażenia w latach 1945-1949 (Kraków 1991). W programie badań dra Mariana Fortuny dominowały dzieje oświaty i szkolnictwa XX wieku. Wydał on książkę Szkolnictwo podstawowe w Okręgu Szkolnym Krakowskim 1945-1961 (Kraków 1986). Przedmiotem badań Czesława Michalskiego jest problematyka kultury fizycznej, opublikował wiele artykułów o sporcie w Galicji, a zwłaszcza Dębicy, Krakowa, Limanowej, Lwowa, Mielca, Olkusza i Wilna. Zainteresowania Jerzego Zawistowskiego obejmują struktury społeczno-zawodowe w Polsce okresu dwudziestolecia międzywojennego. Jest autorem i redaktorem kilku prac z zakresu dziejów miast i zakładów pracy.

Adam Przyboś

Zakład Dydaktyki Historii liczy pięć osób o szerokich zainteresowaniach naukowych. Profesor Czesław Nowarski zajmuje się historią oświaty i szkolnictwa w Polsce po 1945 r. (akademickie kształcenie nauczycieli historii), dydaktyką historii (cele edukacji historycznej, metody nauczania, środki dydaktyczne, pojęcia historyczne, ocena szkolna) oraz edukacji regionalnej. Opublikował książkę Akademickie kształcenie nauczycieli historii w Polsce (1945-1980) (Kraków 1999). Kierunkiem badań dr. Józefa Brynkusa jest biografistyka historyczna i jej zastosowanie w edukacji szkolnej, edukacja regionalna w reformowanej szkole polskiej oraz przemiany współczesnej dydaktyki historii. Jest autorem książki Bohaterowie dziejów polskich w podręcznikach szkolnych XIX wieku (Kraków 1998). Doktor Lucyna Kudła zajmuje się dziejami szkolnictwa galicyjskiego w okresie autonomicznym, edukacją regionalną, dydaktyką szkoły średniej. Zainteresowania badawcze dr Janiny Mazur dotyczą dziejów doskonalenia zawodowego nauczycieli historii w Polsce po 1945 r., edukacji historycznej w okresie przemian po 1989 r., dydaktyki historii (celów edukacji historycznej, programów szkolnych, zainteresowań historycznych uczniów, środków dydaktycznych) i edukacji regionalnej. Wspólnie z prof. Alojzym Zieleckim opublikowała książki: Organizacja studiów historycznych (stacjonarnych i zaocznych) w uniwersytetach i Wyższych Szkołach Pedagogicznych (Kraków 1996); Praktyczne kształcenie kandydatów na nauczycieli historii (Rzeszów 1998). Zainteresowania badawcze dr. Piotra Trojańskiego dotyczą dziejów ludności żydowskiej w Polsce w okresie dwudziestolecia międzywojennego, nauczania o holocauście w szkołach polskich i zagranicznych.

Zespół historyków skupionych w Pracowni Biografistycznej przygotował i wydał: Szkolny Słownik Biograficzny pod redakcją F. Kiryka i A. Jureczki (Kraków 1996), trzy tomy biogramów postaci historycznych Wielkiej Historii Polski (t. 11-13) (Kraków 2000-2001). Jacek Chrobaczyński opublikował Słownik biograficzny nauczycieli w Małopolsce w latach II wojny światowej (1939-1945) (Kraków 1995). W opracowaniu redakcyjnym wrocławskiego Ossolineum jest Słownik Sławnych i Zasłużonych Polaków, którego wydanie zaplanowane jest na bieżący rok. Członkowie zespołu uczestniczyli w przygotowaniu biogramów do wydawnictwa Kto był kim w drugiej Rzeczypospolitej (Kraków 1994) i biorą udział w opracowaniu biogramów do mającego ukazać się staraniem Instytutu Biografistyki Polonijnej w Paryżu Słownika biograficznego Polonii. Członkowie pracowni: F. Kiryk, A. Jureczko, F. Leśniak, K. Karolczak, H.W. Żaliński, J. Chrobaczyński tworzyli także, kierowany przez prof. Kiryka, zespół autorski, który w latach 1997-2002 opracował 15 tomową Wielką Historię Polski.

Marian Tyrowicz

Wielu pracowników było redaktorami licznych książek: J. Hampel (Szczurowa. Z dziejów wsi i gminy, Kraków 1996; "Roczniki Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego Oddział w Krakowie", Kraków 1996/1997, 1999, 2000; wspólnie z F. Kirykiem Sucha Beskidzka, Kraków 1998), K. Karolczak i H.W. Żaliński (Dylematy galicyjskie, Kraków 1994; Lwów. Miasto, społeczeństwo, kultura. Studia z dziejów Lwowa, t. 2, Kraków 1998), K. Karolczak (Lwów. Miasto, społeczeństwo, kultura. Studia z dziejów Lwowa, t. 3, Kraków 2001), A. Kastory i G. Chomicki (Prace komisji do oceny podręczników szkolnych, t. 1, Kraków 2000); F. Kiryk (Dzieje Rzeszowa, t. 2-3, Rzeszów 1998, 1999; Kłobuck. Dzieje miasta i gminy, Kraków 1998; Limanowa, t.1: 1565-1945, Kraków 1999; U podnóża Gorców. Wczoraj i dziś wsi podhalańskich w gminie Nowy Targ; wspólnie z B. Górzem, Nowy Targ 1999; Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 1, Kraków 2000; Proszowice. Zarys dziejów do 1939 r., Kraków 2000; Dzieje Sławkowa, Kraków 2001; Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego, t. 1: Okres staropolski, Częstochowa 2002), F. Leśniak (Podróże po historii. Studia z dziejów kultury europejskiej ofiarowane profesorowi Stanisławowi Grzybowskiemu, Kraków 2000), Z. Noga (Osadnictwo i krajobraz. Natura i kultura w krajobrazie Jury, Kraków 1997; wspólnie z W. Bukowskim, Żydzi w Polsce. Swoi czy obcy, Kraków 1998), J. Zawistowski (Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Stanisława Szadkowskiego w Krakowie (1804-1979), Kraków 1979; Jaworzno. Zarys dziejów w latach 1939-1990, Kraków 1996).

Pracownicy Instytutu wydawali również programy przeznaczone do użytku szkolnego, podręczniki szkolne i przewodniki metodyczne: J. Mazur, Uczymy historii. Poradnik. Klasa V (Warszawa 1997); Uczę historii w klasie 1 gimnazjum (Warszawa 2000); J. Mazur, M. Wilczyński, Z. Noga, B. Baran W rodzinie, w Polsce, w Europie. Program przedmiotu historia i społeczeństwo dla klas IV-VI szkoły podstawowej (Warszawa 1999); P. Trojański wspólnie z R. Szuchtą Holocaust. Program nauczania o historii i zagładzie Żydów na lekcjach przedmiotów humanistycznych w szkołach ponadpodstawowych (Warszawa 2000, 2002); K. Polek, M. Wilczyński Historia z Pegazem. Ludzie i epoki. Podręcznik do historii dla kl. I liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum (Kraków 2000); B. Popiołek Historia z Pegazem. Ludzie i epoki. Podręcznik do historii dla kl. II liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum (Kraków 2003); J. Mazur, Małopolska. Dziedzictwo kulturowe w regionie (Kraków 2000).

O aktywnym rozwoju naukowym pracowników Instytutu świadczy także ich udział w wielu konferencjach naukowych. Wymienimy tylko referentów międzynarodowych konferencji w roku 2002 - VI ukraińsko-polska konferencja naukowa Lwów. Miasto, społeczeństwo, kultura, organizowana przez Uniwersytet Lwowski (J. Chrobaczyński, K. Karolczak, F. Kiryk, L. Mroczka, Cz. Michalski, Z. Noga); konferencja naukowa organizowana przez Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. M.P. Dragomanowa w Kijowie (K. Karolczak); Sympozjum Biografistyki Polonijnej zorganizowane na Papieskim Uniwersytecie Urbaniańskim w Rzymie (H.W. Żaliński i H. Chudzio).

Wielu pracowników Instytutu występowało z wykładami, odczytami i prelekcjami w różnych miastach Polski i za granicą. Tylko w roku ubiegłym z zagranicznymi wykładami wyjeżdżali: profesor K. Karolczak (Ukraina), profesor F. Kiryk (Ukraina), profesor M. Wilczyński (Czechy, Niemcy), dr Z. Noga (Czechy, Niemcy), dr P. Trojański (Anglia, Stany Zjednoczone i Kanada), mgr P. Konieczny (Stany Zjednoczone).

Warto wspomnieć o aktualnej działalności naukowej i oświatowej naszych pracowników poza Instytutem. Pracownicy Zakładu Dydaktyki (Cz. Nowarski, J. Mazur, L. Kudła) są rzeczoznawcami MENiS ds. środków dydaktycznych, a J. Brynkus ekspertem MENiS ds. komisji kwalifikacyjnych i zawodowych nauczycieli. Profesor F. Kiryk pełni funkcję wiceprezesa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce, w krakowskim Oddziale PTH wiceprezesem jest dr J. Hampel a dr J. Ciecieląg sekretarzem. Profesor A. Kastory przewodniczy Komisji do Oceny Podręczników Szkolnych PAU, (członkami tej komisji są profesor Cz. Nowarski, dr A. Essen), profesor H.W. Żaliński jest od 1993 r. członkiem Światowej Rady Badań nad Polonią. Profesor S. Skowronek współpracuje z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej w Kairze, Zakładem Archeologii Śródziemnomorskiej PAN i Komitetem Nauk Historycznych PAN (sekcja numizmatyczna). Profesor J. Chrobaczyński pełni funkcję zastępcy przewodniczącego podkomisji ds. wspólnych przedsięwzięć edukacyjnych i tworzenia studiów międzyuczelnianych Małopolskiego Forum Edukacyjnego. Profesor K. Karolczak od 1992 r. współpracuje z Uniwersytetem Lwowskim, a od 1998 r. z Centrum Nauk Humanistycznych w Lipsku, opiekuje się także młodymi historykami ukraińskimi, stypendystami Kasy im. Mianowskiego, odbywającymi staże naukowe w Polsce. Profesor L. Mroczka od blisko 30 lat współpracuje z Uniwersytetem Łódzkim. Mgr H. Chudzio współpracuje z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej im. Kazimierza Michałowskiego Uniwersytetu Warszawskiego, kilkakrotnie przebywał na wykopaliskach w Sakkara, Deir el Bahari. Wielu pracowników Instytutu uczestniczy w pracach Komitetu Organizacyjnego XVII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, który odbędzie się we wrześniu 2004 w Krakowie (profesorowie J. Chrobaczyński, Cz. Nowarski, H.W. Żaliński są moderatorami sympozjum organizowanego w czasie Zjazdu).

Od roku 1962, w ramach "Rocznika Naukowo-Dydaktycznego WSP" ukazuje się seria wydawnicza pod tytułem "Prace Historyczne" (od 2001 r. "Studia Historica" w ramach "Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis"). Jej inicjatorem i redaktorem pierwszego numeru był profesor Ignacy Zarębski. Zamieszcza artykuły, rozprawy i recenzje pracowników Instytutu, a także historyków z innych ośrodków naukowych w kraju i za granicą. Redakcja prowadzi Kronikę Instytutu oraz umożliwia asystentom i doktorantom debiuty naukowe. Dotychczas ukazało się dwadzieścia zeszytów Prac Historycznych. Od 1994 r. redaktorem serii wydawniczej jest profesor Jerzy Gołębiowski.

Pracownicy Instytutu biorą aktywny udział w komitetach redakcyjnych czasopism i innych publikacji naukowych oraz różnorodnych gremiach promujących naukę historyczną. Profesor F. Kiryk przewodniczy komitetowi redakcyjnemu "Rocznika Sądeckiego", w skład którego wchodzą również F. Leśniak i J. Hampel. Profesor F. Leśniak stoi na czele komitetu redakcyjnego "Studiów z dziejów Krosna i regionu", a członkami komitetu redakcyjnego "Studiów Historycznych" są profesorowie Kiryk i Chrobaczyński. Dr J. Hampel jest członkiem Rady Naukowej Zakładu Historii Ruchu Ludowego w Warszawie i Filii ZHRL w Krakowie oraz członkiem Zarządu Głównego Lu do wego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego w War szawie oraz sekretarzem Oddziału LTNK w Krakowie.

Aktualnie Instytut Historii prowadzi studia dzien ne 5-letnie, studia zaoczne 5-letnie magisterskie, studia 2,5-letnie magisterskie dla absolwentów kolegiów językowych - specjalność europejska, studia licencjackie zawodowe zaoczne 2-letnie, studia podyplomowe Dziedzictwo kulturowe w regionie - Małopolska, Integracja europejska oraz wspólnie z Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau Totalitaryzm - Faszyzm - Holocaust, oraz 4-letnie stacjonarne studia doktoranckie.

Na kierunku historycznym naszej uczelni zaczynało swoją przygodę z nauką wielu studentów, którzy w późniejszym okresie zostali profesorami historii w różnych ośrodkach naukowych. Spośród absolwentów wielu profesorów pełniło i pełni znaczące funkcje w instytucjach naukowych. Na naszej uczelni funkcje rektorskie pełnili i pełnią: profesor Feliks Kiryk prorektor (1987-1990) i rektor (1993-1999), profesor Michał Śliwa - prorektor (1995-1998) i rektor (od 1999), profesor Jacek Chrobaczyński - prorektor (1993-1996), profesor Henryk W. Żaliński - prorektor (od 1999). Profesor Czesław Banach był wicemistrem oświaty, kuratorem Krakowskiego Okręgu Szkolnego i prezesem Zarządu Głównego ZNP, profesorem na Wydziale Pedagogicznym naszej uczelni; profesor Jerzy Myśliński wieloletnim redaktorem "Kwartalnika Historii Prasy" i pracownikiem Instytutu Badań Literackich. Wielu profesorów było rektorami polskich uczelni: Kazimierz Bartkiewicz (WSP Zielona Góra), Hieronim Szczegóła (WSP w Zielonej Górze), Ryszard Szwed (WSP Częstochowa), Ryszard Orłowski (prorektor UMCS), Józef Półćwiartek (prorektor WSP Rzeszów), Regina Renz (prorektor WSP Kielce), Andrzej Wojtas (prorektor Akademii Bydgoskiej). Wielu absolwentów było lub jest profesorami uczelni polskich: Alina Fita - UJ, Henryk Mierzwiński - Akademii Podlaskiej i AWF w Warszawie, Zdzisław Budzyński, Jerzy Motylewicz, Marian Stolarczyk, Alojzy Zielecki - Uniwersytetu Rzeszowskiego, Piotr Matusak - Akademii Podlaskiej, Ryszard Wasztyl - AWF Kraków. Kilku absolwentów Instytutu jest profesorami na naszej uczelni w innych jednostkach organizacyjnych. Zygmunt Ruta i Jan Krukowski w Katedrze Oświaty i Wychowania, Józef Łaptos w Instytucie Neofilologii, Stanisław Kiljan, Michał Śliwa, Krzysztof Urbański i Władysław Wic w Instytucie Politologii. Szerzej o losach absolwentów i ich karierach naukowych będzie mowa podczas konferencji Półwiecze studiów historycznych Akademii Pedagogicznej w Krakowie - doświadczenia i perspektywy, która odbędzie się we wrześniu br.

Warto wspomnieć, że pracownicy Instytutu niebędący absolwentami naszej uczelni pełnili również funkcję prorektorów. Należy wymienić prof. Adama Przybosia (1962-1972), prof. Ludwika Mroczkę (1984- -1987) i prof. Stefana Skowronka (1984-1987).

Zasłużeni pracownicy naszego Instytutu zostali uhonorowani tytułami doktora honoris causa Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie. Senat Uczelni nadał ten tytuł profesorowi Marianowi Tyrowiczowi, znakomitemu badaczowi dziejów ruchów rewolucyjnych i narodowowyzwoleńczych, wychowawcy wielu pokoleń historyków (1998), profesorowi Tadeuszowi Słowikowskiemu, długoletniemu kierownikowi Zakładu Dydaktyki, twórcy nowoczesnej dydaktyki i wychowawcy wielu nauczycieli (1990), Uniwersytet Lwowski za wybitne osiągnięcia naukowe i owocną współpracę uhonorował Feliksa Kiryka (1998).

Nasi absolwenci odnoszą też sukcesy dydaktyczne. Marta Karpiel, z domu Jarosz, nauczycielka historii i wiedzy o społeczeństwie w Gimnazjum nr 12 w Krakowie, została uznana Najlepszym Nauczycielem Małopolski Roku 2001 w kategorii gimnazjum i szkoły średniej w plebiscycie "Dziennika Polskiego".

50 lat istnienia obchodzi także Biblioteka Instytutu Historii, jedna z największych bibliotek instytutowych naszej uczelni. Z jej księgozbioru (23921 woluminów) korzysta bardzo wysoka liczba czytelników, studentów historii i politologii, a także spoza Uczelni - prawa, historii sztuki, archeologii i stosunków międzynarodowych. Biblioteka gwarantuje dostęp do internetu, organizuje okolicznościowe wystawy i na bieżąco prezentuje dorobek naukowy pracowników Instytutu.

Czesław Michalski  
Rysował Henryk W. Żaliński